учууталлаа диэнтэн дьаһ
туһ. Онтон оччугуйдук үөрэтэ түһээт, Учууталлата ыыппыта оскуолаҕа. С. Данилов
Куорат чугаһынааҕы оскуолаҕа учуууталлатыахтара дуо? Н. Лугинов
Мүрүгэ учуутал кууруһугар үөрэммит Тарскай Николай Николаевич диэн уолу Өнөргө учууталлата ыыппыттар. КНЗ ОО

ааһар диэн курдук
Мүчүк суолга соһуллаҥнаан тахсан, ааһыгас массыынаҕа куоластаан, хата бэрт үчүгэйдик дьонун аахха айаннаан сирилэттэ. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ааһыгас көтөрдөр (кустар) — соҕуруу барар көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Эмиэ дьэ, ааһыгас арылыас көтөрдүү, Мин, Мүрү, эн үрдүк аартыккын өҥөйдүм. БАИ Х
Ол хатыҥ үрдүгэр Ааһыгас көтөрдөр Айманар эбиттэр. А. Бродников
Күһүн, саас көлүйэлэригэр ааһыгас кустар тохтоон, аһыы, сынньана түһэллэрин мэлдьитин кэриэтэ көрөҕүн. И. Сосин

көр арылы
Аҕыс иилээхсаҕалаах Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II. Сөрүүн тыал үүрдэ Босхо былыты Арҕаа мырааҥҥа, Араас өҥнөнөн Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Аралы халлаан тардыытынан, Айар иэйии тыына, Кыталык кыыл буолан, Тойон Мүрү тумулугар Түүн үөһэ бадахтаах, Түһэн тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Киһи умсугуйарын, таптыырын-сөбүлүүрүн курдук. ☉ Красиво, прекрасно, замечательно, чудесно
Мүрү таҥаратын дьиэтигэр былыргы ааттаах уус киһи Христоһу уһулуччу кэрэтик маһынан чочуйан оҥорбута үһү. Амма Аччыгыйа
Куба курдук кэрэтик Өлөрү дьон сатаатыннар. И. Гоголев
Олус да мин баҕарабын Аал уоттары оттуохпун. Кэнэн сахалыы ырыабын Кэрэтик түмүктүөхпүн. С. Данилов

оллоонноо диэнтэн атаах. Олооччулаах атахпын Оллоонноохтоон олорон, Оҕо эрдэхпинээҕи, Уйаҕастай сүрэҕи уйадытар, Улаҕалаах санаалааҕы долгуппут, Устар ууну сомоҕолуур Уус-уран тылбынан, Оонньообута буолан көрүүм. Эрилик Эристиин
Олоҥхоһут оҕонньор Оллоонноохтоон олорон, Улуу сирин урсунун Одуулаан көрдөҕүнэ: Тойон Мүрү эбэтэ Туоһахта эрэ буолан, Тумарык ортотугар Туртайан хаалаахтаата. И. Эртюков

таһыччы диэн курдук
[Мүрү эбэ] уута быста уолан, балаһа сиринэн үүнэр хомуһа сүтэн хаалбыт, арыылара олус таһыйа улаатаннар, силбэспиттэр. В. Протодьяконов
Бэйэтин орто үөрэҕэр эбии аахпыта бэрт буолан таһыйа билиилээх, олус судургу, ыраас дууһалах киһи. «ХС»
Пединститут икки кууруһа — кини үөрэҕэ, ол эрээри ону быдан таһыйа киэҥник, дириҥник аахпыта, өйдөөбүтэ көстөр. «ХС»

туохт. Учууталынан үлэлээ. ☉ Работать учителем, учительствовать, преподавать
Афанасий дойдутугар тахсан, аҕыйах сыл учууталлыыр, реальнай училищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Софр. Данилов
Үөрэҕи, билиини тарҕатар баҕалаах дьон учууталлыы кэлбиттэрэ. П. Филиппов
УусАлдан улууһугар Чараҥ, онтон Мүрү ситэтэ суох оскуолатыгар учууталлыыр сылларыгар үлэни тэрийэр, дьону түмэр дьоҕура арыллыбыта. ПНИ АДХ

1. аат. Халыыр-талыыр, өлөрөр баанда кыттыылааҕа, саалаах-сэптээх халааччы. ☉ Участник вооруженной банды, бандит
   Сэбиэскэй былааһы кини бэйэтин былааһынан ааҕар, онон бандьыыт буолбут сураҕын истэн баран, быраатыгар өстөнө санаабыта. П. Ойуунускай
   Көлөпүнэ күтүр тахсан мааҕыын утуйа сытар бандьыыттыын тугу эрэ ботугураһан кэпсэтэ тураллар эбит. Н. Заболоцкай
   Ол кэмҥэ аатырбыт тойуксуту Ырыа Даарыйаны бандьыыттар хаайаннар, үҥкүү тылын этиппиттэрэ. С. Зверев. Тэҥн. быраат
2. даҕ. суолт. Бандьыыкка сыһыаннаах, бандьыыт киэнэ. ☉ Бандитский. Бандьыыт буулдьата. Бандьыыт саайката
   ◊ Үрүҥ бандьыыт истор. – сааланан-сэптэнэн сэбиэскэй былааһы утарар бастаанньа кыттыылааҕа. ☉ Белобандит (участник повстанческого движения против советской власти)
   Ити сыл күһүнүгэр үрүҥ бандьыыттар диэн, былыргы кэпсээҥҥэ баар сүллүүкүттэр курдук сүпсүнүспүт күтүрдэр, күөрэс гына түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   Биһигиттэн чугас улуус киинигэр Мүрү Томторугар үрүҥ бандьыыттар ыстааптанан олорбуттара. В. Протодьяконов
   Үрүҥ бандьыыттар этэрээттэрэ Марха сиригэр сэбиэскэй былааһы суулларар былааннаахтар. С. Ефремов

эб.
1. Этэр санааны ордук иэйиилээн, күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли. Айыы аймаҕын Кэхтибэт кэскилэ Кэхтэн кэҕиннэҕэ, Алдьамматах араҕас далбара Алдьанан айманнаҕа Абатын эбит ньии, оҕолоор… П. Ойуунускай
Үчүгэйин ньии, ахтан-ахтан баран маны көрөр! Амма Аччыгыйа
«Эчи, утаттахпын ньии, кымыспыт чугас баар дуо?» — Сардаана Дьаанаттан ыйытта. В. Протодьяконов
2. Саҥарааччы күүскэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Талааннаах гынан баран суруйбут киһи ньии, ол ырыаны. И. Гоголев
— Оо, Мүрү эбэбин көрбүт киһи ньии! И. Мигалкин
— Оо, өссө утуйа түспүт киһи ньии! И. Федосеев
△ Ааспыт кэмнээх кэпсиирэҕэ сыһыннаҕына хомойуу дэгэттэнэр. ☉ Со сказуемыми в форме прошедшего времени приобретает оттенок огорчения, сожаления
Бэҕэһээ кэлбэтэххин ньии! ПЭК СЯЯ
— Оо, Харытыай ити күн сэбиэккэ букатын да кэлбэтэҕэ, итини төрүт да истибэтэҕэ буоллар ньии! Софр. Данилов
ср. маньчж. ни ‘вопросительная и отрицательная частица’

даҕ.
1. Сардаҥалаах (күн сардаҥатын этэргэ, үксүгэр үс, аҕыс, тоҕус өргөстөөх диэн этиллэр). ☉ Лучистый, имеющий лучи (о солнце)
Үс өргөстөөх сардаҥалаах Өгүрүк-төгүрүк күнүм Өрө күөрэйэн тахсыытыгар, Куртуйах улар кыылым Куолаҕын түүтүн курдук Кубарыччы куурдум. Саха фольк. Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күн Толоно киирдин диэн, Тоҕус уолҕан-чуолҕан түннүктээх эбит. П. Ойуунускай
2. Уһуктаах, биилээх сэптээх-сэбиргэллээх. ☉ Имеющий острое колющее оружие
Өрүөллэр, дьоруойдар Өргөстөөх ыстыыгы өрө туттулар. Саха фольк. Улуу Тыгын бүтүн саха норуотун бас билээри Олоохунанан-Бүлүүнэн, Мүрүнэн-Тааттанан өргөстөөх үҥүүтэ кыахаан суунаҕаламмыта. П. Ойуунускай
3. Уһуктаах төбөлөөх (харыйа мас, үрдүк хайа туһунан этэргэ). ☉ С острой вершиной, пиком (о ели, горе)
Алахчалах көрдөххө Өндөлдьүйэн өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх харыйалар, лиҥкинэс тииттэр, биир кэлимсэ күөх тыа буолан, оргууй суугунуу тураллар. Л. Попов
♦ Киһи (саха) үс өргөстөөҕө — киһи бастыҥа, чулуута, киһи тэҥнэспэт киһитэ. ☉ Лучший из людей, не имеющий себе равных человек
[Ньургун Боотур] Үтүө киһи Үс күлэр өргөстөөҕө, Ааттаах киһи Алта харса кырыылааҕа, Буулаҕа туйгуна Бу буолан үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Быһый Чооруос] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. Оо, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов. Өргөстөөх- хө түбэс — туох эмэ кытаанахха, дэбигис хотторбокко, кыайтарбакка түбэс. ☉ Встретиться с вооружённым неприятелем неодолимой силы
Халыҥ норуоппутун Кулут оҥостоору, Арҕаа быыска ааҥнаан Өлүү тыынын түһэрдэ, — Үтэһэ туолан Өргөстөөххө түбэстэ. А. Абаҕыыныскай