сыһ. Уус күөрдүн курдук. ☉ Как кузнечный мех
Оҕонньор мүчүҥнүүр. Омурда күөртүү түллэҥниир. С. Васильев

мүчүҥнээ диэнтэн холб. туһ. Лейба хайдах хамнаммыттарын үтүктэн сарахачыйбытыттан дьон күлэн мүчүҥнэстилэр. Болот Боотур
Байыастар харахтарын кырыытынан көрө-көрө мүчүҥнэстилэр. А. Сыромятникова

туохт. Кими эмэ дьээбэлээ, хаадьылаа, көрүдьүөстэн. ☉ Потешаться, озорничать, подшучивать над кем-чем-л.
Тыҥааһыны намыратаары Александр тугу эмэ тиэхэлээн кэпсэтэ түһүөн баҕарда. В. Яковлев
Сорохтору хайҕаан биэрдим, Сорохтору тиэхэлээтим. «ХС». Марина табаарыстарын тиэхэлээн дьээбэлээхтик мүчүҥнүүр. НТП ТББ

сыһ. Көнө туруккуттан уларыйан иҥнэри, ханньары (бар). ☉ Косо, криво, вкось
Баай ыччаттара куһаҕаннык тигиллибит сиидэс куоптаны, дьоодьоччу кэһиллибит эргэ саппыкыны сиилээн куоҕалдьыһаллар. Амма Аччыгыйа
Киэбирэ соҕус мэтэччи туттан, хаҥас уостарын дьоодьоччу мүчүҥнээтэ Өндөрүүскэ. Д. Очинскай
Аан аһылларын кытта Гермогенов Кими уонна Филипповиһы батыһыннарбытынан бу киирэн аан аттыгар дьоодьоччу тэбинэн турбут. «ХС»

сыһ. Түөскүн таһааран, кэдэччи (тутун). ☉ Выпятив грудь (стоять, ходить)
[Кыыс] урут мэтэччи туттан баран хааман тэрэлдьийэр бэйэтэ, а а-дьуо са л быҥ наан ти и й э н т аһырдьаны одуулаһардыы турда. Н. Б осиков. [Өндөрүүскэ] киэбирэ соҕус мэтэччи туттан, хаҥас уостарынан дьодьоччу мүчүҥнээтэ. «ХС»

туохт. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ сөбүлээбэккэ сир, сыыйан туорат. ☉ Браковать, отвергать когочто-л.
Оттон ити кыыспыт тугуй, тоҕо тээгилээтиҥ? У. Нуолур
Урукку сэбиэдиссэйдэр, кини курдук тээҕилээбэккэ, бириинчиктээбэккэ оту аҥаар уһугуттан туталлара. Л. Габышев
Хас биирдии нэһилиэк сирдэрин кыралар, бытархайдар эҥин диэн мыыммакка, тээҕилээбэккэ эрэ, суруйан ылыахха наада. Багдарыын Сүлбэ
△ Халбаҥнаа; тугу эмэ саарбахтаа. ☉ Проявлять нерешительность, колебаться; сомневаться в чём-л.
Тэрэнтэй мүчүҥнүүр, иҥнэҥниир, Тээҕилээн турбахтыыр, тэпсэҥниир. С. Тимофеев

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ аһы сиэн амтаһыйан, минньигэһиргээн тылгын, уоскун оборор курдук айаххын улаханнык тыаһат. ☉ Производить губами и языком громкие, причмокивающие звуки (обычно во время еды), чавкать
Арай Дьаакып эрэ айаҕын тыаһа чамыргыыра. Суорун Омоллоон
Кэпсэтии суох, Тыас-куус суох, Айах эрэ чамыргыыр, Оҕонньор мүчүҥнүүр. С. Васильев
2. Туох эмэ убаҕас устун сүүрэр, хаамар курдукка майгынныыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать звуки, характерные для движения по чему-л. вязкому, жидкому, чавкать, хлюпать
Халаабыс [киһи аата] саппыкыта чамырҕаабытынан-чумурҕаабытынан аҕылыы-аҕылыы саппай уобуста. Күрүлгэн
Таһырдьа бадарааҥҥа ат туйаҕын тыаһа чамырҕаабыта. М. Горькай (тылб.)

I
тырымнаа диэнтэн холб. туһ. [Катя] сирэйэ сырдаабыт, хараҥатыҥы халлаан күөҕэ харахтара үөрүүнэн тырымнаспыттар. Амма Аччыгыйа
Күөл уҥуор Сэргэлээх уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов. Үрүмэччилэри кытта көҕүһэн, Көтөн хаалаары гыммыттыы, Сибэккилэр чааскыларын тэнитэн Тырымнастылар аргыый хамсыы. Саһарҕа
II
даҕ.
1. Уотунан кыламныыр, дьиримниир, толбоннурар сырдыгынан чаҕылыйар. ☉ Мерцающий, искрящийся, сверкающий, лучистый (напр., об огнях города, о глазах человека)
«Үчүгэйин! Барыта аҥаардастыы бэрт дии! Эргиччи кэрэ!» — дии санаата Юрий Семёнович Мылахов, сөмөлүөт түннүгүнэн түүҥҥү Москва тырымнас уоттарын одуулуу олорон. Н. Лугинов
Дьахтар тырымнас харахтара «ханна да ыҥырдаргын барыам» диирдии чаҕылыһаллар. Е. Неймохов
Барыта ый сырдыгын иҥэриммит, тырымнас сулустарынан ыһыллыбыт киэҥ, көнө хонуу тунаарыйан сытар. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Үөрэн-көтөн, мичилиҥнээн кэрэнэн, сырдыгынан сыдьаайар (эдэр кыыс туһунан). ☉ Светящийся радостью, излучающий красоту (о юной девушке)
Ааныска …… күлүм-үрүм күлбүт тырымнас үчүгэй кыыс оҕо этэ. Н. Түгүнүүрэп
«Бу дойдуга оннооҕор муоста сууйааччылара маннык тырымнас бэйэлээх буоллахтара дуу?» — уол мүчүҥнээн ылла. У. Ойуур. Тырымнас кэрэ кыыс Сибэкки хомуйар. Хараҕын, уостарын Уран күн убуруур. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Чэчирии тыллыбыт, көҕөрөн кэрэтийбит (от-мас туһунан). ☉ Расцветший, распустившийся нежной свежестью (о растительности)
[Сибэкки] Тырымнас бэйэҕин Тыыннаахтыы ыламмын, Кэрэхсиир биэбэйбэр Кэһиибин ыытабын. Күннүк Уурастыырап
Оо, таҥарам кийиитэ, эн арчылаа Кэхтибэт кэрэмэс эдэр сааһы, Тырымнас ньуургунан туоһулаа Таптал сибэтиэй ырааһын. М. Ефимов

туохт.
1. Күүрэн өрө-таҥнары түллүтэлээ (хол., уу); өрүтэ үллэҥнээ (хол., сир). ☉ Сильно волноваться (напр., о воде); вздыматься (напр., о земле)
Энэлийэр, ытыыр киэҥ Днепр, Күүстээх силлиэ-тыал сирилиир, Сиргэ тиийэ талах иэҕэҥниир, Баһархай долгун түллэҥниир. И. Чаҕылҕан
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
Тохтуохча гына-гына сир иччилээхтик түллэҥниирэ. И. Федосеев
△ Күүрэн хамсаа, үллэҥнээ (хол., сирэй быччыҥын этэргэ). ☉ Сокращаться, сжиматься и расслабляться (о мышцах — напр., лица)
Оҕонньор мүчүҥнүүр, омурда күөртүү түллэҥниир. С. Васильев
Аһылык маассата буһан истэҕин аайы куртах эркинэ түллэҥнээн кумуллуутугар куртахтан тахсан синньигэс оһоҕоско киирэн иһэр. СИиТ
2. Өҕүллэҥнээ, өҕүллэҥнии хамсаа. ☉ Гнуться, изгибаться, пружинить
Аал Луук Мас Төрүттүүн түллэҥнээтэ, Төбөлүүн түөрэҥнээтэ, Лаабычаан көмүс сэбирдэхтэрэ Иирэ-илибирии түстүлэр. П. Ойуунускай
Хотууру тумсунан маска тирээн баттыалаан көрүллэр, онуоха үчүгэй тимирдээх сытыы хотуур түллэҥнээччитэ суох. СБХА
△ Өрөтаҥнары бүгүллэҥнээн сыҕарый, бүгүллэҥнээн мөҕүс (хол., сыылааччылары этэргэ). ☉ Ползать, передвигаться, извиваясь всем телом, извиваться (напр., о пресмыкающихся)
Моҕой кыылым мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Өлөртөн куотаары түллэҥнээн, Уол сордоох сир диэки мөҕүстэ. Эрилик Эристиин
Ардах чиэрбэтэ [иннэнэн таарыйдахха] араастаан түллэҥниэн, этин илин эрэ эбэтэр кэлин эрэ өттүн мунньары тардыан сөп. ББЕ З
3. Өрүтэ уһуур (хол., уоту, буруону этэргэ). ☉ Стремительно подниматься, взмывать вверх (напр., о пламени, дыме)
Икки өттүлэриттэн буруо түллэҥниир, наһаа элбэх ыҥырыа көппүтүн курдук буулдьа тыаһа дыыгыныыр. Амма Аччыгыйа
Сүүнэ улахан уоттар өрүтэ түллэҥнээн эрэллэрэ баара да, ханна да барбыппын өйдөөмүнэ хаалбытым. П. Чуукаар
Сыл сыыллар аҥаара Сырдаабат халлааннаах, Түллэҥнии оргуйбут Түптэлэс тымныылаах. И. Чаҕылҕан
4. кэпс. Улахан хамсааһыннаах, сүгүлээннээх буол (хол., дьон халҕаһатын этэргэ). ☉ Приходить в движение, колыхаться (напр., о многолюдной толпе)
Борохуолка эбэ бүгүн эмиэ үллэҥнээбит, Болуоссат саҥа киэҥ таһаата түллэҥнээбит. С. Тарасов
Эмискэ саалаҕа ытыс тыаһа ньиргийэр, саала хамсыыр, өрүтэ түллэҥниир. И. Бочкарёв
Күрэх төлөн үлэнэн Күүрэ буолак оргуйда, Көлө өрө түллэҥнээн Хотоҕостуу субуйда. Күн Дьирибинэ
5. көсп. Күүр, оргуй (хол., олох, санаа туһунан). ☉ Кипеть, бурлить (напр., о жизни, чувствах)
Кини түөһүн иһигэр Түллэҥниир киҥэ-наара, Түмүллэллэр ыар санаалара. М. Ефимов
Өлүөнэ икки өттө дьолу-соргуну уһанар олоҕунан түллэҥниир. П. Аввакумов

даҕ.
1. Сымнаҕаһа суох, кытаанах (хол., сир). ☉ Утоптанный, плотный, твёрдый, крепкий (напр., о земле)
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрдэ. Н. Габышев
Тимир лаппаакы хайыр тааһы хадьырыйара, хойгуо чиҥ буорга тобулута түһэрэ. Тумарча
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар үктэлэ кытаанах, чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Сымнаҕаһа суох, кытаанах, симэ, бөҕө-таҕа. ☉ Крепкий, тугой, плотный, прочный (напр., о ткани)
[Уйбаан:] Мин көрдөххпүнэ, чиҥ, үчүгэй баҕайы сиидэс дии. С. Ефремов
«Таман сир ото үчүгэй, үтүр, ааттаах чиҥ», — диир Чурапчы Кытаанаҕын ытык кырдьаҕаһа. Багдарыын Сүлбэ
[Хаппыыста тууһуурга] сибиэһэй, чиҥ, олус бөдөҥө суох кочаннар ордуктар. ФВН ТС. Зубатка хас да көрүҥнээх. Бу үчүгэй амтаннаах, чиҥ эттээх балык. ДьБ
Элбэх сыллаах люпин сиэмэлэрэ чиҥ хахтаахтар, ол иһин бытааннык дыгдайаллар. ХКА
2. көсп. Киппэ, күүстээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх. ☉ Физически здоровый, сильный, крепкий
Үлэһит киһи кэтит сабарай чиҥ ытыһынан мин илиибин бобо туппутун өйдүүбүн. Амма Аччыгыйа
Чиҥ, улахан Сутуруктарын Суулуу тутан Баттал сыабын Маҥыйаннар Сырбаталлар. И. Гоголев
Мин этим-хааным толуу да буолбатар, уҥуохтарым улахан уонна иҥиирдэрим кытаанах, чиҥ этилэр. Н. Абыйчанин
[Кыыс] мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна. Айысхаана
3. көсп. Булгуруйбат, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Твёрдый (о слове), крепкий (о дружбе), надёжный, прочный (об основе чего-л.). Сотору соҕус буолаат, эмиэ соҕотох чиҥ тыл ньиргийэ түстэ: «Түксү!» Амма Аччыгыйа
Арыт чиҥ да доҕордоһуу Үрэллэр бэрт кыраттан. И. Гоголев
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
4. көсп. Ол-бу тастан сабыдыалга бэриммэт, көнө сүрүннээх. ☉ Имеющий твёрдые принципы, не поддающийся влиянию кого-л., основательный
Кирилл Маркович кытаанах майгылаах, бэйэтин ис туругун таһыгар таһаарбат биир кэлимсэ таас көһөҥө курдук чиҥ, кытаанах киһи. Н. Лугинов
Улаханнара Мэхээлэ диэн сүр чиҥ, көрсүө, аҕыйах саҥалаах, биир кэм күлэн мүчүҥнүү сылдьар киһи. Р. Кулаковскай
5. көсп. Бэйэтин киэнин биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, сүрдээх кэрээки, кытаанах. ☉ Скупой, скряга, прижимистый
«Бокуонньук дэлэ чиҥ киһи буолбатаҕа, кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Биэрэ кыһын тэлгэһэтин иһиттэн ытыс хаары киһиэхэ ыһыктыбат чиҥ дьахтарынан биллэрэ. «ХС»
ср. уйг. тиҥ ‘плотный, утрамбованный’, чиҥ ‘крепкий, твёрдый, прочный’