даҕ.
1. Айахха, тылга ыллахха ханнык эмэ (үчүгэй, куһаҕан, аһыы, курас уо. д. а.) амтан биллэр. ☉ Имеющий какой-л. (приятный, неприятный, кислый, горький и т. д.) вкус
Олус үчүгэй сыттаах, курулхайдыҥы соҕус амтаннаах хааһыларын арыыланан баран, үөрэ-көтө аһаатылар. Амма Аччыгыйа
Туус амтаннаах сылаас, бөдөҥ таммахтар иэдэһин устун таҥнары мөлбөрүстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Салгын сииктээх уонна ханнык эрэ хабархай амтаннаах курдук. Т. Сметанин
2. Амтанынан киһини дуоһутар, минньигэс (ас туһунан). ☉ Приятный на вкус, вкусный (о пище)
Аччыктаатахха ас эрэ амтаннаах (өс ном.). Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Остолобуой үлэһиттэрэ амтаннаах аһы астаан, эйэҕэс сыһыаннанан дьону өрүү үөрдэ сылдьалларыгар баҕарабыт. «Кыым»
Дьиэбэр киир, амтаннаах аспын аһаа. И. Гоголев

ыыс (аан) быдаан — хойуу буруо, туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныыга). ☉ Густой дым, туман (при сильном морозе)
Тымныы ыыс — быдаанын ортотунан ыт мөлбөрүс гынан ойон киирэр. Амма Аччыгыйа
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. Кинилэр тула өттүлэрэ ыыс — быдаан, бүтүннүү буруо. В. Протодьяконов
△ Олус хойуу (туман, буруо тустарынан). ☉ Очень густой (о тумане, дыме)
Уоҕан уолбун — Ыыс быдаан тыыннаах, Болуо муус муруннаах, Кыаһаан муус кыламаннаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ыыс быдаан туман. Туркутугар олорбута, оннооҕор бэриэтчит ыт кутуруга көстүбэт. Н. Якутскай

I
илибирээ диэнтэн холб. туһ. Оҕонньор сирэйэ мырдыстан барда, халтаһалара илибирэстилэр, көрбөт буолбут көмүскэлэриттэн бөдөҥ таммахтар мөлбөрүстүлэр. Амма Аччыгыйа
Ол боробуос богуоннарын кэннилэринэн Орунбаевтар илдьирийбит сонноро илибирэһэр. Эрилик Эристиин. Дороххой сэбирдэхтэр илибирэһэ хамсыыллар. А. Федоров
II
даҕ. Дьигиһийэн ылар, титирэс; тэлибирэс. ☉ Дрожащий, трепещущий, трясущийся
Үс үүт маҥан булгунньах Үрүт өттүгэр Үүнэн турар Илибирэс сэбирдэхтээх, Икки салаалаах Нуоҕай маҥан хатыҥ... П. Ойуунускай
Билиҥҥэ диэри бу баар курдук өйдүүбүн кыыс кытарбыт, кыбыстыбыт сирэйин, илибирэс итии тарбахтарын уонна ураты истигэн этин! Далан
Илибирэс сэбирдэхтээх күөх иирэлэр, уу ньуурун таас сиэркилэ оҥостоннор …… улуутуйан көстөллөр. В. Сыромятников

I
аат. Сыыллар харамай, эриэн үөн (уж, п и т о н у о. д. а.). ☉ Ползучий гад, змея
Моҕой мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Саамай кыра моҕой — мепун — сүүрбэ биэс-отут сэнтимиэтир усталаах — Закавказьеҕа баар, кымырдаҕаһынан, онтон да атын кыра үөннэринэн аһылыктанар. ДьДьДь
Моҕойдортон ордук уж уонна гадюка биллэллэр. ШВФ З
♦ Күөх моҕой калька. — итирдэр утах, арыгы. ☉ Зелёный змий (алкоголь)
Чыычаахап күөх моҕойдуун куустуспутунан ыллаан-туойан эмиэ арыгы атыылыыр маҕаһыыҥҥа тиийдилэр. ДьИэБ
Салайааччылар бэйэлэринэн ити рикситтэргэ, күлүгээннэргэ дурдахахха буола сатааһыннара «күөх моҕойу» сөбүлээччилэр көҥүл көччүйэллэригэр тириэрдибит. «Кыым»
◊ Моҕой кыыл — фольклорга, олоҥхоҕо кэпсэнэр моҕой төбөтө төбөлөөх күтүр улахан харамай. ☉ В мифологии, фольклоре: огромное чудовище с туловищем змеи
Тоҥ Дуурай обургу өрөҕөтүн анныттан аҕыс атахтаммыт, Уот садаҕа моҕой кыылы Умса баттаан миинэн киирэр. П. Ойуунускай. Дохсун баал күөлтэн сэттэ бастаах моҕой кыылы кытыыга бырахпытын уот кыһыл атыыр сылгы быһа тэбэн эрэр. И. Ф едосеев
ср. др.-тюрк. маҕа, бур., монг. могой ‘змея’
II
хотуур моҕойо — хотуурга саамай төбөтө, оту хайытан киирэр сытыыламмыт сирэ. ☉ Загнутый острый конец косы.

1. даҕ.
2. Тас өттүн, кытыытын диэки сыыйа кэтирээн, сарайан тахсар, тэрэччи тэбэ сылдьар. ☉ Широкий, с широкими краями, полями
   Хара тэрэгэр сэлээппэтин кэтэн кэбистэ. А. Сыромятникова
   Түү синньигэс чиргэл умнастаах уонна умнас икки өттүнэн тэнигир, ордук нымса тэрэгэрдээх. ББЕ З
   Тэтэркэй өҥнөөх биэстии тэрэгэр эминньэхтэрдээхтэр. МАА КРЯСБТ
3. Сараадыйан тахсыбыт, сарайа сылдьар (хол., кулгаах, муос). ☉ Широко расставленный, торчащий в разные стороны (напр., о рогах); оттопыренный (напр., об ушах)
   Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
   Саарба кылгас тэрэгэр кулгаахтарын тиирэн, тыа киэһээҥҥи тыынын чуҥнуур. Н. Борисов
   Лөкөй тэрэгэр муостара биир тэҥник долгуйа хамсыыллар. Н. Борисов
   Элбэх эҥин-эҥин күөллэригэр Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах, Күтүр улахан балыктар Көҥүл үөскэтэлээн, Устуталаан мөлбөрүспүттэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
   △ Тиирэ тэбэ сылдьар, үтэн тахсыбыт (дьахтар түөһүн этэргэ). ☉ Выпирающий, торчащий (о женской груди)
   Кууһуохха айылаах Кумуулаах тарбахтаах, Мэтэгэр бэйэлээх Тэрэгэр эмиийдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуута сирэйигэр, толору тэрэгэр түөһүгэр, көнө чоруун атахтарыгар туох эрэ киһини угуйар, ымсыырдар баарга дылы. Э. Соколов
   Сүрэҕэ күүскэ тэбэриттэн тэрэгэр түөһэ кыараҕас бэриэнньигин көппөҥнөтөрө. С. Курилов (тылб.)
   ◊ Тэрэгэр сүгэ көр тэрээк
   Үһүс сылыгар тэрэгэр сүгэ курдук буолан баран, биитэ туора сүгэни уктаабыта. Саха сэһ. II
   Мас суора туран тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсубута. Н. Неустроев
   Кыра тэрэгэр сүгэнэн синньигэс хахыйаҕы иккитэ-үстэ сэниэтэ суохтук оҕуста. Д. Кривошапкин

туохт.
1. Күүрэн өрө-таҥнары түллүтэлээ (хол., уу); өрүтэ үллэҥнээ (хол., сир). ☉ Сильно волноваться (напр., о воде); вздыматься (напр., о земле)
Энэлийэр, ытыыр киэҥ Днепр, Күүстээх силлиэ-тыал сирилиир, Сиргэ тиийэ талах иэҕэҥниир, Баһархай долгун түллэҥниир. И. Чаҕылҕан
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
Тохтуохча гына-гына сир иччилээхтик түллэҥниирэ. И. Федосеев
△ Күүрэн хамсаа, үллэҥнээ (хол., сирэй быччыҥын этэргэ). ☉ Сокращаться, сжиматься и расслабляться (о мышцах — напр., лица)
Оҕонньор мүчүҥнүүр, омурда күөртүү түллэҥниир. С. Васильев
Аһылык маассата буһан истэҕин аайы куртах эркинэ түллэҥнээн кумуллуутугар куртахтан тахсан синньигэс оһоҕоско киирэн иһэр. СИиТ
2. Өҕүллэҥнээ, өҕүллэҥнии хамсаа. ☉ Гнуться, изгибаться, пружинить
Аал Луук Мас Төрүттүүн түллэҥнээтэ, Төбөлүүн түөрэҥнээтэ, Лаабычаан көмүс сэбирдэхтэрэ Иирэ-илибирии түстүлэр. П. Ойуунускай
Хотууру тумсунан маска тирээн баттыалаан көрүллэр, онуоха үчүгэй тимирдээх сытыы хотуур түллэҥнээччитэ суох. СБХА
△ Өрөтаҥнары бүгүллэҥнээн сыҕарый, бүгүллэҥнээн мөҕүс (хол., сыылааччылары этэргэ). ☉ Ползать, передвигаться, извиваясь всем телом, извиваться (напр., о пресмыкающихся)
Моҕой кыылым мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Өлөртөн куотаары түллэҥнээн, Уол сордоох сир диэки мөҕүстэ. Эрилик Эристиин
Ардах чиэрбэтэ [иннэнэн таарыйдахха] араастаан түллэҥниэн, этин илин эрэ эбэтэр кэлин эрэ өттүн мунньары тардыан сөп. ББЕ З
3. Өрүтэ уһуур (хол., уоту, буруону этэргэ). ☉ Стремительно подниматься, взмывать вверх (напр., о пламени, дыме)
Икки өттүлэриттэн буруо түллэҥниир, наһаа элбэх ыҥырыа көппүтүн курдук буулдьа тыаһа дыыгыныыр. Амма Аччыгыйа
Сүүнэ улахан уоттар өрүтэ түллэҥнээн эрэллэрэ баара да, ханна да барбыппын өйдөөмүнэ хаалбытым. П. Чуукаар
Сыл сыыллар аҥаара Сырдаабат халлааннаах, Түллэҥнии оргуйбут Түптэлэс тымныылаах. И. Чаҕылҕан
4. кэпс. Улахан хамсааһыннаах, сүгүлээннээх буол (хол., дьон халҕаһатын этэргэ). ☉ Приходить в движение, колыхаться (напр., о многолюдной толпе)
Борохуолка эбэ бүгүн эмиэ үллэҥнээбит, Болуоссат саҥа киэҥ таһаата түллэҥнээбит. С. Тарасов
Эмискэ саалаҕа ытыс тыаһа ньиргийэр, саала хамсыыр, өрүтэ түллэҥниир. И. Бочкарёв
Күрэх төлөн үлэнэн Күүрэ буолак оргуйда, Көлө өрө түллэҥнээн Хотоҕостуу субуйда. Күн Дьирибинэ
5. көсп. Күүр, оргуй (хол., олох, санаа туһунан). ☉ Кипеть, бурлить (напр., о жизни, чувствах)
Кини түөһүн иһигэр Түллэҥниир киҥэ-наара, Түмүллэллэр ыар санаалара. М. Ефимов
Өлүөнэ икки өттө дьолу-соргуну уһанар олоҕунан түллэҥниир. П. Аввакумов