лөглөй д и эн тэн д ьа һ
туһ. Отторун тиэйэн лөглөттүлэр. Массыына, аргыый хоҥноот, суолга киирэн сүүрэн мөлбөһүйдэ. М. Попов
Звенолар, куотуһа-куотуһа, от бөҕөнү кэбиһэн лөглөтөн эрэллэр. П. Аввакумов

аат. Ууну (хол., күөлү) көһөрөргө туттуллар эбэтэр уута суох сиргэ уу киллэрэр анал хаһыы. ☉ Канава для стока воды, ров
Биир саас халаан уута, куолутунан, хоруу устун тахсан, ходуһа диэки сүүрүгүрэн мөлбөһүйбүтүнэн барбыт. Амма Аччыгыйа
Уулуссаттан тэлгэһэм ортотунан дириҥ хорууну хаһан бардым. Н. Габышев

1. үмүрүй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Үтүө алар Үрдүк тыата Үмүрүҥнүүр Үлүгэрдээх тыала түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Буруу ол өлбүт мас кылабыыһатын чугаһынан чөҥөрүйэ, бүүрүктэрэ үмүрүҥнүү, тула кулахачыйа сытар. Н. Заболоцкай
   Уһун синньигэс ходуһа хойуу ото ортотунан томтойон, саһыл көхсүн түүтүн курдук, хараҥара халылдьыйар, мөлбөһүйэ үмүрүҥнүүр. А. Фёдоров
2. Кыратык чорбоччу соҕус сэгэйэн баран ибигириир курдук хамсаа (уоһу этэргэ). ☉ Разомкнувшись, чуть выдаться вперёд и подрагивать (о губах человека)
   Кулуба ылгын кыыһа Көмүс кинилэр аймах кыр өстөөхтөрө турарын көрөөт курус гынна, чараас уоһа үмүрүҥнээтэ. И. Гоголев
   Эльвира Ыларов …… уоһа хайдах үмүрүҥнүүрүн, хааһа тоҕо түрдэстэн, тэнийэн ылаттыырын сиһилии көрөр. Р. Баҕатаайыскай
   Сиидэр күлээри уоһа үмүрүҥнээбитин кистээн, түҥнэри хайыста. П. Аввакумов

туохт.
1. Эмискэ ньимиччи, батары киир (туох эмэ уһуктааҕы этэргэ). ☉ Мгновенно вонзиться во что-л. (о чём-л. остром)
Ньуукка кылгас уктаах батыйатынан [кыылы] көхсүгэ сырбатта, сытыы батыйа ньимис гынан хаалла, кыыл кэдэрийбэхтээн ылбахтаата. Л. Попов
2. Эмискэ көстүбэт буол, сүтэн хаал (хол., ууга, хаарга). ☉ Потеряться из виду, провалиться во что-л., исчезнуть в чём-л. (напр., в воде, в снегу)
Табалар хомурах хаарга батары түһүтэлииллэр, арҕастара өрө хоройо-хоройо таҥнары ньимис гынар, арыт муостара эрэ адаарыҥныыр. Болот Боотур
Кыра муустар сорохторо аллара диэки [ууга] ньимис гынан хааллылар. П. Филиппов
Куттаммыт кус оҕолоро күөл атаҕын диэки чырылаһан тахсан от быыһыгар ньимис гынан хаалаллар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ иһигэр, анныгар киир (хол., хараҥа сиргэ). ☉ Проникать, влезать куда-л. Балай эмэ үрдүк олбуорга өрө хатаастан эмиэ иһирдьэ ньимис гыннылар. Болот Боотур
Орон анныгар ньимис гынан хаалла. Күндэ
[Кутуйах] суолун устун мөлбөһүйэн иһэн, хороонугар ньимис гынна. Н. Габышев
4. Эмискэччи сиҥнэн, сууллан түс (үллэгэр, хороҕор тугу эмэ этэргэ). ☉ Внезапно обрушиться, провалиться, рухнуть (о чём-л. высоком)
Бөлкөй от били мааҕыҥҥытын курдук оргууй буолбакка, эмискэччи ньимис гынна. Т. Сметанин
Аҕыйах хонуктааҕыта үллэйэ сыппыт хаар эмискэ сири кытта тэбис тэҥ буола ньимис гынан хаалбыт. В. Иванов
Дьиэлэрэ сууллан ньимис гына түспүт. П. Тулааһынап
5. көсп. Сүтэн хаал, суох буол (хол., киһи санаатын этэргэ). ☉ Исчезнуть, потеряться (напр., о мысли)
Ынырык аат айаҕар кини дууһата ньимис гынна. А. Сыромятникова
Кини били туохха да уолуйуо суох көрүҥэ ханна эрэ дууһатын түгэҕэр ньимис гынна. М. Попов

аат.
1. Дьахтарга эрин ийэтэ. ☉ Мать мужа, свекровь
Итирик киирэн кэллэхпинэ, Катя олус соһуйуо, мөҕөрө да буолуо. Катя диэн ити хотунум аата. Амма Аччыгыйа
[Нөнүөһэ:] Саҥа кийиит ааттаах дьахтар эрин куота, хаһан да билбэтэх-көрбөтөх тойонугар, хотунугар тиийэн кэлэрэ сүрэ бэрт дии? С. Ефремов
2. Дьиэлээх дьахтар, ыал ийэтэ. ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэ хотуна Ылдьаана мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
3. эргэр. Былыргы саха үҥэр-сүктэр үрдүк айыыта, таҥарата. ☉ Высшее божество, дух, которому поклонялись древние якуты, богиня
Дьиэ, буо… Тоҕус халлаан үөһээ өттүгэр, аҕыс халлаан анараа өттүгэр олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун икки, мин этэр тылбын өйдүөн истэн олоруҥ! Саха фольк. [Аан Далбар:] Айыы дьоно, күөх сай үгэнин саҕана Хааны тоҕор хараҥа айыы, Аан дойду иччитин Аан Чэлбэй хотуну Хомотумаҥ, кэлэтимэҥ! И. Гоголев
4. эргэр. Былыргы баай тойон ойоҕо, баай дьахтар. ☉ Жена богача, властителя, господина, госпожа
Сарсыарда туран [булчут кулуба ойоҕор:] хотуҥҥа «сон иһэ төрүттэн» диэн биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап
[Огдоос:] Хотунум үтүө санаата киирдэҕинэ, күҥҥэ биирдэ эмэтэ тартарар [табаҕы]. А. Софронов
5. кэпс., хаарты. Хаарты оонньуутугар таҥастаах дьахтар. ☉ Игральная карта с изображением женщины, дама. Эбиэн хотуна
6. кэпс., харыс т. Өрүһү, күөлү, сири-дойдуну ытыктаан этэргэ туттуллар. ☉ Почтительное название рек, озёр, местностей, госпожа
Дьэргэлгэн төлөнө күөх долгуннаах, Сайсары хотун Чочур Мурааныгар Сибэкки тутуурдаах буоларым. Күннүк Уурастыырап
Мин, мөлбөһүйэр сүүрүктээх Бүлүү эбэ хотун бүөбэйдээн ииппит оҕото, олоҕум, оҕом олоҕо бу мантан саҕаламмытын ордук астына саныыбын. С. Федотов
◊ Дьиэлээх хотун — ыал ийэтэ, дьиэ хаһаайката ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэлээх хотун Ылдьаана, мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
ср. др.-тюрк. хатун ‘госпожа, женщина знатного происхождения’

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’

туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыһан кэбис, үрэй (кими, тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать что-л., устраивать беспорядок (в поисках когочего-л.)
Кыһалҕа [киһи аата], саа бүөтэ буолар тэрэпиискэ көрдөөн, ону-маны сүргэйдэ. И. Гоголев
Застава начаалынньыга кэлэн Захарийдаахха дьиэлэрин сүргэйбитэ да, кинини [үспүйүөнү] булбатаҕа. Н. Якутскай
Учуутал дьиэтин сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. «ХС»
2. Тугу эмэ ыһан алдьатан суох оҥор. ☉ Разрушать, уничтожать что-л. Оҕолор тураах уйатын сүргэйэн улаханнык мөҕүлүннүлэр. «ХС»
3. Тугу эмэ көрдөөн сири тоҕута хас. ☉ Рыть, вскапывать землю в поисках чего-л.
Өскөтө, бу үллэн турар таас хаба ортотугар кыһыл көмүс баар диэни иһиттэллэр, биллэллэр [дьоннор] бу хайаны хаспытынан, сүргэйбитинэн барыа этилэр. Н. Якутскай
Дьон [былыр] …… маһынан уонна таас сүгэнэн киһи сиир силистэрин түөрэллэрэ, үөнкөйүүр ыаматын хаһан таһаараллара, кыра кыыллар хорооннорун сүргэйэллэрэ. КФП БАаДИ
Бу үрэх салааларын барыларын да сүргэйэн туран көмүһү булуохпут дии саныыбын. ЕВН КТ
4. Суоһурҕанан, муоскунан туйаххынан сири хаһан эбэтэр охсуолаан тугу эмэ ыс (сүөһүнү этэргэ). ☉ Устрашающе бить копытом, рыть рогами землю (о скоте)
Хара оҕус сири сүргэйэн иһэр үһү (тааб.: суха). Сүөһү тоҕута сүргэйэн, тэпсэн оһоҕо холумтанныын мэлийэ сыспыт. В. Протодьяконов
Сүөһүлэр кэбиһиилээх оту сүргэйэллэр. «ХС»
◊ Өрө сүргэй — туох эмэ анныттан тахсаары, үөһэ баар барыта ыһыллыар диэри аллараттан күүскэ өрө ас. ☉ Выбираясь из-под чего-л., сильным движением раздвинуть то, что находится сверху
Аттыбар сержаным эмиэ буору өрө сүргэйэн тураары үнүөхтүү сатыыр. Н. Кондаков. Тоҕо сүргэй — тугу эмэ күүскэ туора-маары ыһан кэбис. ☉ Раскидать, разметать что-л. с большой силой в разные стороны
Арай, хоруу устун мөлбөһүйэн испит уу, …… били тумуллаан турар тоҕойу кэннинэн тоҕо сүргэйэн кэбиһэр да, үрэх аналлаах сүнньүгэр көтөн түһэр. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи маллары барыларын тоҕо сүргэйэн туран, кини чымадаанын уонна утуйар таҥаһын сулбурута тардыталаан ылбыта. Н. Якутскай
Кини [лейтенант] эппит сирин диэки барбахтаат, снаряд тоҕо сүргэйтээбит хаспахтарын таһыгар буускабыт атахтарын бөҕөргөттүбүт. Н. Кондаков. Түөрэ сүргэй — 1) түгэҕэр тиийэ тиэрэ эргитэн таһаар, ыһан кэбис (туох эмэ күүһүн туһунан). ☉ Переворачивать что-л. вверх дном (о какой-л. разрушительной силе)
Биэс сыллааҕыта улахан уу кэлэн тротуары барытын түөрэ сүргэйбитэ. Болот Боотур
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан-талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Н. Кондаков; 2) кими, тугу эмэ көрдөөн чүүччэй, дьэҥдьий. ☉ Устраивать беспорядок в поисках чего-л., обыскивать
Чох начаалынньыга докумуон бөҕөнү түөрэ сүргэйэн, бэркэ эрэйдэнэн туран, кырдьыгын арыычча дакаастаан, үөрэр-көтөр. Амма Аччыгыйа
Айгыраабыт-сайгыраабыт буолан баран, улахан киэҥ дьиэ иһин түөрэ сүргэйбиппит. Н. Якутскай
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай
Ыыран Ыстапаан дьиэтин иһин түөрэ сүргэйдэ, бэл, иннэҕэ дылы, муоста быыһын испиискэ уотунан сырдатан, оччойо-оччойо көрдө. П. Аввакумов. Үлтү сүргэй — тугу да ордорбокко барытын ыһан кэбис (тугу эмэ көрдөөн). ☉ В поисках чего-л. перевернуть всё вверх дном, перетрясти всё до основания
Учуутал дьиэтин дьэгдьийэн үлтү сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. Н. Якутскай
Сиэх-аһыах курдук туттан дьэ дьон! Дьиэбитин дьэҥдьийэн, үлтү сүргэйдилэр, өрө-таҥнары ытыйдылар. И. Федосеев
ср. бур. сүргэ ‘разваливать, разрушать; расстраивать, срывать, портить’, монг. шүргэх ‘касаться чего-л., задевать что-л.’