кириитикэлэн диэнтэн хай
аата. Кэлин кэмҥэ мин наар мөҕүллүүнү, кириитикэлэниини эрэ билэбин. В. Яковлев

күл I 2 диэнтэн атын
туһ. Эр киһиттэн күлүллүөм эрэ диэн күүппэккэ турбут Яков маннык «таҥнарыыны» тулуйбата. Н. Заболоцкай
Ыл тут ырыаһыт доҕоруҥ Бастакы бөдөҥ айыытын — Үөрэтэр, ааттанар иннигэр, Кини бастыҥ талаһыытын! Баҕар, мөҕүллүүм, күлүллүүм, Көлүөнэм аатын көмүскүүм. Дьуон Дьаҥылы

кырбан диэнтэн хай
аата. Онтуката [аһа кыра да буоллар], Кырбаныыта кырасыабайын, Ырааһын, ыпсаҕайын Иһитэ дэлэйин, Үрүүмпэтэ үксүн, Ыстакаана ырааһын. А. Софронов
Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хотонтон тахсыбакка хачыгырай да хачыгырай. Ол үрдүнэн мөҕүллүү-этиллии, кырбаныы. М. Ефимов
Кугас дьахтар саллар сааһын тухары мөҕүүттэн, элэктэн, үөҕүүттэн, кырбаныыттан атыны тугу да көрбөтөх буолан, кини ытыыр. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Туохтан эмэ (үксүгэр куһаҕантан) босхоломмут курдук. ☉ Подобно спасшемуся от какой-л. беды, неприятности. Кустук [ыт] уоһун-тииһин ньэлбэммитэ, атаҕын салаамахтаан ылбыта, улахан мөҕүллүүттэн быыһаммыттыы дириҥник үөһэ тыыммыта. И. Федосеев

остуойута суох кэпс. — суолтата, күттүөнэ, сыанабыла суох, болҕомтоҕо ылыллыбат курдук мөлтөх. ☉ Нестоящий (напр., внимания)
Бырыһыан намыһах буоллаҕына, мөҕүллүүттэн атыҥҥа туохха да тиксибэккин. Оччоҕо эн туохтаах да буолларгын, остуойута суоххун. Далан
[Макаар] «Соччо остуойута суох мал дуу?» — дии санаата. Н. Лугинов
Поляница, кини санаатыгар, туохха да остуойута суох кэпсэтиини ууратарга тэриннэ. М. Шолохов (тылб.)

I
аат. Массыыналарынан, механизмнарынан сэбилэнэн табаары оҥорон таһаарар бырамыысыланнас тэрилтэтэ. ☉ Промышленное предприятие с механизированными процессами производства, завод
Алтайга, Белуха тэллэҕэр, Тыраахтар собуота ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Саҥа собуот буруолуур Биир сыл иһигэр. П. Тобуруокап
Бөчүгүрэстээх бөлкөйдөргө Бөдөҥ турба бөлөҕүө, Кырынаастаах кырдалларга Кырылас собуот туруоҕа. С. Зверев
II
аат. Чаһы барар механизмын үлэлэтэр оҥоһук. ☉ Приспособление для приведения в действие механизма часов, завод. Чаһым собуота бүппүт
□ Сиидэр Тэрэнтэйэбис …… чаһытын собуотун эрийэн тырылаппахтаата. П. Аввакумов
III
аат. Оһох уотун төлөнө, буруота үөлэһигэр диэри эргийэн барар холлоҕоһо. ☉ Извилистый канал (до трубы), по которому дым выходит из печи
— Оһох кыайан оттуллубат буолбут. — Пахай, доҕор, бу манан собуотун эркинэ эмиэ тоҕо барбыт. В. Яковлев
Муҥар [оһоҕун] собуотун сатаамына, оһоҕун буруота айаҕынан төттөрү уһуутаан тахсан, эмээхсиниттэн мөҕүллүү бөҕөнү мөҕүллэн өлө сыспыта. В. Иванов

даҕ. Сылбырҕата суох бытаан, көнтөрүк хамсаныылаах. ☉ Неповоротливый, медлительный в движениях, тяжёлый на подъём
Дьоҕойон, күүстээх киһи ити курдук мөдөөт буоларга аналлаах бэйэкэтэ ини. Суорун Омоллоон
Сыылба, бытаан, мөдөөт киһи соро — мөҕүллүүттэн хаһан да орпот. И. Никифоров
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров. Бэркэ сэрэнэн киэҥ-киэҥник атыл лаан хаамар мөдөөт хамсаныылаах киһи. Үлэ үөр
ср. маньчж. модо ‘тупой, вялый’

даҕ.
1. Үрдүгүнэн кыра, үрдүгэ суох. ☉ Небольшой, малый по высоте, низкий
Намыһах тиит. Намыһах олбуор.  Хайаны намыһаҕынан дабайаллар, үлэни чэпчэкититтэн саҕалыыллар (өс хоһ.). Ол куйаар ортотунааҕы арҕас сир үрдүгэр халыҥ хаары саба бүрүммүт аҕыйах намыһах дьиэлэр ньахчарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа
2. Орто таһымҥа, нуормаҕа тиийбэт, бэрт кыра. ☉ Не достигающий средней нормы, низкий
Намыһах температура.  Эргиэн култуурата олус намыһах, биһиги иннибитигэр турар сорукка кыа йан эппиэттээбэт. М. Попов
С о р о х төрөппүттэр намыһах квалификациялаах үлэлэргэ үлэлииллэр. ОАП ИиЭУО
△ Хаачыстыба өттүнэн үрдүктүк сыаналаммат, мөлтөх. ☉ Несоответствующий, неудовлетворительный по качеству
Үүт бырыһыана намыһах б у о л л а ҕ ы н а , мөҕүллүүттэн атыҥҥа туохха да тииһиммэккин. Далан
Сап биир утаҕын уһулан ылан, намыһах с у о ртаах соҥҥо угар буолбуттара быһаарыллыбыт. М. Попов
3. Истэргэ сөҥ, аллараа туон. ☉ Низкий по звучанию. Намыһах куолас. Намыһах нуота
ср. тюрк. йапыз, тув. чыпыт, уйг. напиз ‘низкий’

м. разг. ыксары мөҕүү, сэмэлээһин; получить нагоняй ыксары мөҕүлүн.

ж. разг. ыксары мөҕүү, кэһэтии; получить нахлобучку ыксары мөҕүлүн.