аат.
1. Тугу эмэ уйан турар тирээбил, тирэх. ☉ Подпора, подпорка для чего-л.
Миитэрэй саатын өйөбүл атахтарыгар туруоран, ыксаабакка кыҥаан, элбэрээгин сыыйа төлө тарта. Тумарча
Дьукаахтыылартан биирдэстэрэ бөһүөлэктэн бириискэҕэ туттуллар саахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи киһи. «ХС»
△ Олоппос, дьыбаан, сыарҕа өйөнөрө. ☉ Спинка (напр., стула, дивана, саней)
Бинсээгин устан кириэһилэ өйөбүлүгэр иилэ бырахта. Амма Аччыгыйа
Араас өҥнөөх былааччыйалары олох мастар өйөбүллэригэр, муостаҕа чөмөхтөөбүттэр. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Көмө, көмөлөһүү (үксүгэр өй-санаа өттүнэн). ☉ Поддержка, помощь (моральная)
Киһи ыксаабыт кэмигэр доҕорго, туох эмэ истиҥ өйөбүлгэ наадыйааччы. И. Федосеев
Киһи көнөтө кини этэ. Оннук үтүө өйдөбүл Эдэр киһиэхэ — сүбэһитэ, Кырдьаҕаска — өйөбүл. И. Эртюков

гл.
кыһаллар (кыһалын), наадыйар (наадый)

1. даҕ.
2. Туох эрэ туспалаах, уратылаах, атыннаах, уһулуччулаах (киһи урут көрбөтөх-истибэтэх, үөйбэтэх). ☉ Необычный, необыкновенный, исключительный, оригинальный (ранее невиданный, неслыханный)
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] туох эмэ дьикти садаачалары таайтаран, биһиги актыыбынаспытын эмиэ бэркэ көтөҕөрө. Суорун Омоллоон
   Дьэ ити дьикти [түһэн баран эстибэт] буомбалар быыстарынан биһиги чаастарбыт өстөөх кэтэҕэр ааспыттар. Т. Сметанин
   Киэҥ сирдэртэн кэлэр араас дьикти сонуҥҥа, аллаах ат сэлиитинэн тилийэ сүүрэр дьиэ таһынааҕы сээкэй сурахха-садьыкка даҕаны ким баҕарар утаппыт курдук наадыйааччы. У. Нуолур
3. Олус кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Чудный, чудесный, прекрасный, отличный
   Оо, дьэ, кэпсиэхтэн кэрэ, этиэхтэн дьикти айылҕа ийэ барахсан олус да силигилээбит! П. Ойуунускай
   Ол эрээри сайын Чурапчыга сылдьыбыта Сережаҕа билигин кэрэ түүл курдук дьикти өйдөбүл буолан кэлэ турар. Н. Лугинов
   Кини [Ойуунускай] саҕа иһиттэн дьикти кэрэ музыкальнай хоһоонноох поэт сахаҕа баарын мин билбэппин. Суорун Омоллоон
   Тэлгэһэ эҥин дьикти сибэккинэн көбүөрдүү симэммит. С. Васильев
4. Олус, сүрдээх, сөҕүмэр (быһаарар тылын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Удивительный, изумительный, поразительный (усиливает знач. определяемого слова)
   Бүгүн тымныыта дьэ дьикти.  Бүөккэ уол санаатын кытаанаҕа, саҥатын эрчимэ дьикти. А. Сыромятникова
   Баһылайым эмиэ баар. Сэгэйбитэ-ходьойбута диэн дьикти. «ХС»
5. Киһини дьиибэргэтэр, өйдөммөт, муодалаах. ☉ Странный, чудный, непонятный
   Мин санаабар, бииргэ айаннаан барбыт дьонун кытта уҥуор туораабатаҕа дьикти. А. Сыромятникова
   Кууһума тус бэйэтин олоҕо ити кэпсээбит кэпсээниттэн итэҕэһэ суох дьикти эбит. Н. Павлов
6. аат суолт.
7. Киһи сөҕөр-махтайар, сонургуур түбэлтэтэ; киһи үөйбэтэх суола. ☉ Что-л. необычное, необыкновенное, оригинальное
   Саха сирин бастакы дьиктитэ - алмаас, оттон иккис дьиктитэ - ГЭС. Суорун Омоллоон
   Өй, үлэ күүһүнэн Өссө дьиктини айыахпыт, Үөрэх, билии күлүүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
   Биитэр, аҕыйах үһү дуо - оҕо эрдэҕиттэн улаатыар диэри туох эмэ кэрэни, дьиктини айарга, суруйарга дьулуспут? С. Федотов
8. Туох эмэ олус үчүгэй, кэрэ. ☉ Что-л. прекрасное, поразительное
   Ол киһи бу сиргэ үктэммит Бардамнык байаары, Былыргы оҥоһук дьиктитин Уораары, талаары. С. Данилов
   Маша айылҕа араас дьиктилэрин, саҥа көрбүт курдук, кэрэхсээн одуулаата. М. Доҕордуурап
   Тыаҕа таҕыс, ходуһаҕа киир - барыта биир дэхси кэрэ, барыта биир дэхси дьикти. А. Бэрияк
9. Айылҕа биллибэт, өйдөммөт көстүүтэ, киһи бэйэтэ өйүгэр-санаатыгар оҥорон итэҕэйэр туга эмэ (хол., абааһы, таҥара, өлбөт мэҥэ уута о. д. а.). ☉ Что-л. сверхъестественное, непонятное, необъяснимое (явление, сила, во что люди верят, напр., бог, черт, живая вода ит.п.)
   Мин өрүү көрдүүбүн дьиктини, Ол оннук буоллаҕа оҥоһуум, туох билиэй өлбөт да мэҥэни Көрдөөммүн, мин баҕар, булуоҕум. И. Гоголев
   Кумахха эбэтэр күөллэргэ Сытабыт биһиги булчуттар. Күһүҥҥү хараҥа түүннэргэ Дьиктилэр көстөр курдуктар. И. Эртюков
   Материализм дьиҥ баары, үөрүйэҕинэн уонна науканан бигэргэтиллэри эрэ билинэр, ол-бу дьиктилэри, абааһылары, айыылары билиммэт. ДИМ
   п.-монг. дьигтэй

куоппаһырт диэнтэн хай
аата. Тэпилииссэҕэ үүннэрэргэ партенокарпическай, атыннык эттэххэ, куоппаһырдыыга наадыйбат суортар үчүгэйдэр. ФНС ОС
Ыҥырыа суох сиригэр куоппаһырдыыга наадыйбат оҕурсу ДИН-30 суорда сүрүн суордунан ааҕыллар. КЮС ОАҮүА

несов. 1. (жить в бедности) дьадай, кыһалҕаҕа ыллар; 2. в ком-чём (испытывать потребность) наадый.

1) обеспечение; социальнай харалта социальное обеспечение; 2) присмотр, попечение; харалтаҕа наадый = нуждаться в присмотре.

разг. см. наадый =; уолбун көрсүөм диэн наадаланан киирдим я приехал, потому что мне надо встретить сына.

аччат диэнтэн атын
туһ. Үлэ ороскуота тосту аччатыллар, үлэһит илиигэ наадыйыы аҕыйыыр. ЭБТ

көр моҥкурдаа
1.
Өтөрүнэн аска наадыйбат гына маҥкырдаатым. Оо, эчи абыраннахпын даа! Н. Лугинов

эгэлгэлэн диэнтэн хай
аата. Бэйэм наадыйбат суолум туһугар мин тугу да сиэртибэлиэм суоҕа: бэйэбин сиэртибэлиэхтээҕэр буолуох, быыкайкаан эгэлгэлэниибин да сиэртибэлиэм суоҕа. Н. Чернышевскай (тылб.)
Тоҕо дьон үксэ быраас сүбэтигэр наадыйалларый? Бэйэлээтэр бэйэлэрин эгэлгэлэниилэрин хайдах гынары сүбэлэттэрээри. АДУ ӨМУу