модальное сл. почти наверняка; видимо, повйдимому; сэрэйдэххэ , эн да көрө илик буолуоҥ почти наверняка ты (этого) ещё не видел.

нареч. 1) непременно, обязательно; экчи кэл приходи непременно; 2) точно, наверняка; ити экчи ини? это совершенно точно, да?; экчи этиэм суоҕа ни за что не скажу.

карты (игральные); хаарты оонньоо = а) играть в карты; б) проиграть что-л. в карты; хаарты тахсыытын кэриэтэ погов. как в карты (говорится в том случае, когда нельзя наверняка рассчитывать на успех).

I 1. частица модальная 1) вероятно, наверно, наверное; сарсын кэлэр ини вероятно, он завтра придёт; 2) наверняка, несомненно, точно, обязательно; сарсын да күн тахсар ини и завтра наверняка солнце встанет (т. е. не сделанное можно доделать и завтра); 3) усиливает высказываемую мысль с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; үйэлээх сааспар үчүгэйи-куһаҕаны көрдүм ахан ини ведь за свою жизнь я видал-перевидал и хорошее и плохое; утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын ини! ну и крепко же он спит!; дьэ, туттаҕым ини! наконец-то я (его) и поймаю!; 2. с сочет. киһи баар и гл. ф. прошедшего результативного вр. образует желат. накл.: сыта түспүт киһи баар ини полежать бы немного; 3.) с сочет. көрүөх бэйэм (или бэйэиг, бэйэтэ) и деепр. на =ан означает быть вынужденным делать, предпринимать что-л.; баран көрүөх бэйэм ини придётся мне идти (даже если тяжело или не хочется).
II уст. 1) младший родной брат; 2) младший родственник по линии отца (по отношению к сыновьям последнего).

I нареч. прямо, напрямик; быһа аас = проходить прямо; быһа бар= идти напрямик; быһа биэр = ударить наотмашь # быһа аккаастан = отказаться наотрез; быһа сэрэйдэххэ можно догадаться; быһа сэрэйдэххэ , кини билбитэ буолуо можно догадаться, что он наверняка узнал; быһа түс = прервать (напр. разговор); быһатын эттэххэ одним словом, короче говоря; быһатын эттэххэ , биир дойдулааҕа уонна өртөн доҕоро одним словом, он его земляк и старый друг.
II послелог, упр. частн. п. в течение, на протяжении; үс хонугу быһа в течение трёх суток; күнү быһа в течение дня; ыйы быһа в течение всего месяца; ср. быстыҥа .

модальная частица, выражает 1) ссылку на чужую речь говорят, мол, дескать; манна улуу күөл баара үһү здесь, говорят, было огромное озеро; кэлбит үһү говорят, он приехал; барар үһүгүн велят тебе идти; оҕонньордоох эмээхсин олорбуттара үһү жили-были старик со старухой; үһү буолбат дуо говорят (употр. в вопр. предл.); 2) подтверждение, усиление подлинности высказываемой мысли с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; дьэ биллэҕим үһү ! наконец-то, я и узнал!; кини буолуо уонна ким үһү наверняка он, а кто же ещё; диибин үһү ! говорю же!; суох аата суох , хайыыр үһүгүт нет, значит, нет, ничего не сделаете.

1) модальное сл. да; так-так; м-да; да, буоллаҕа да, так-так; дьэ буоллаҕа , итинник эбит дии да, ведь так, оказывается; буоллаҕа , хантан булабыт? м-да, где мы (это) найдём?; 2) частица модальная, выражает а) предположение с оттенком уверенности значит, выходит; билбит буоллаҕа значит, он узнал; б) с гл. 1-го лица буд. вр. — вынужденное согласие: быраатым аахха олоруом буоллаҕа что ж, придётся мне жить у своего брата; үүрэр буоллаххына , барыам буоллаҕа если уж гоните — уйду; в) очевидную возможность или неизбежность высказываемого: аты кыайан миинниэ суоҕа буоллаҕа она наверняка не сможет ехать верхом; г) усиление высказываемой мысли: үөрэн бөҕө буоллаҕа конечно, (он, я) очень рад; мин сокуону билбэт буоллаҕым ведь я законов не знаю; инньэ гыныаҥ этэ буоллаҕа дии ! ведь ты бы так и сделал!

частица модальная 1) придаёт высказываемому оттенок убеждённости -то; ол баҕас чахчы это-то правда; ытарбынан баҕас үчүгэйбин стрелять-то я мастер; балыгы баҕас хостуур инибит рыбы-то наверняка наловим; 2) употр. обычно с личн. мест., выражает пренебрежение, высокомерное, неуважительное отношение говорящего к кому-чему-л., а также уничижение: кини баҕас өйдөөххө дылы ... он, такой-сякой, будто умный...; мин баҕас тугу да оҥорботум я, ничтожный, ничего не сделал; 3) усил. выражает эмоциональное отношение к высказываемому: эттэҕиҥ баҕас сүрүн ! ну и сказал же!; эчи , ырааҕын баҕас ! уф, как далеко!; тугун баҕас хомолтолооҕой ! как это досадно!; ср. баҕаһын; 4) усил. с оттенком пожелания: бүгүн кэллэр баҕас пришёл бы он сегодня; ср. ханнык II; 5) усил. с оттенком ограничения: иһиттэр баҕас өһүргэниэ этэ если бы он услышал, обиделся бы; тымныйбатар баҕас туох да буолуо суоҕа если только не простудится, то с ним ничего не случится; ср. эрэ 1.

I
аат. Туох эмэ чуолкайа, чахчыта (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Истина, правда, ясность (обычно употр. в притяж. ф.). Дьахтар киһи [Күн Толомон Ньургустай] Ла бын да бул бакка хаалла, Уола [Босхоҥоллой Мүл гүн] хайы-үйэ араҥаска [Бэлэмнээбит олохторугар] Олорбута эрэ баар буолбут. ТТИГ К ХКК
Б и лигин ты мныы сэттэ уон буолбатаҕына, алта уон кыраадыһа лап. Н. Апросимов
Оҕонньор бу оҕону Быыкаанныыр кимтэн булбутун билиэн баҕарардыы тыл быктарар да, кыыс лабын биллэрбэт. Н. Павлов
ср. алт. лап ‘точность, ясность, твёрдость’, тув. ылап ‘точно (пунктуально)’, монг. лав ‘точно, достоверно; точность’, бур. лаб ‘наверняка (обязательно)’
II
тыаһы үт. т. Хаптаҕай предмет туох эмэ үрдүгэр лаппаччы түһэн охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, воз никающему при ударе чем-л. плоским, мягким по чему-л., шлёп
Васин, саппыкы тын устан, …… наскылаах атахтарынан лап-лап үктэнэн, хоско ааста. Э. Соколов
◊ Лап бааччы кэпс. — табыгастааҕын булбуттуу, табыллыбыттыы; сөрү-сөп буола. ☉ С удобством (располагаться на чём-л.); ровно, ладно (подходить к чему-л.)
Эһэ, суолу сытырҕалаан көрөн баран, мин диэки хайыспыта уонна суолум ортотугар лап бааччы олорунан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Суванкул, лап бааччы сиргэ сытан, тэтэрээккэ буукубалары суруйан бадьаарытара. Ч. А й т м атов (тылб.). Лап гына кэпс. — 1 ) к ү ү скэ, тыастаахтык (тугу эмэ, туох эмэ хаптаҕайынан оҕус). ☉ С громким шлёпающим звуком (ударять, напр., л адонью по крупу лошади)
[Бухатыыр:] «Мин ыҥырдахпына, ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом!» — диэн баран [атын] самыытыгар үс төгүл лап гына оҕуста. Саха фольк. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Фёдоров; 2) сымсатык, хапсаҕайдык, сыыһа түһэрбэккэ (хол., хап, тут). ☉ Цепко и точно; метко, ловко (хватать, ловить или попадать куда-л., достигать какого-л. места)
Айыы Дьураҕастай бухатыыр, ойоҕун лап гына харбаан ылла да, суос-соҕотохто сур гынан хаалла. Саха фольк. Онуоха бу бухатыырдар түү тээҕэр чэпчэкитик, охтооҕор түргэнник өрө куугунаан таҕыстылар да, Ытык хайа үрдүгэр лап гына түстүлэр, охсуһан имитэлэһэн бардылар. Ньургун Боотур. Лап курдук кэпс. — үчүгэйдик сыста, эндирдэммэккэ дэхситик (хол., ыбыс). ☉ Ровно, плотно, точно (напр., ложиться на что-л.). Дьиэ муннуктара лап курдук ыпсыбыттар. Ср кирг. лап, тат. лап, ног. лап-лап ‘звукоподражание шлёпанию (напр., босых ног об пол)’

I
туохт.
1. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн сирдэтэн сөптөөҕүн, ис дьиҥин быһаар, бил, таба эт. ☉ Догадаться по каким-л. признакам и высказать правильное предположение о чём-л., угадать, отгадать. Таабырынна таай
□ Кэрэ санаам кэҕиннэ — Кэлэр-барар суолбун булбатым, Далай санаам татыарыйда — Тахсар-киирэр сирбин таайбатым. А. Софронов
Миитэрэй кими эмэ үтүктэн туттан-хаптан, көрөн-истэн киирэн кэллэҕинэ, дьиэҕэ олорооччулар бары таайан айдаара тоһуйаллар. Амма Аччыгыйа
Суол былаһын тухары бааһырыым хайдаҕын таайа сатаабытым. Н. Якутскай
Кини хас да хонно — тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
△ Тугунан эмэ сирдэтэн дьон санаатын сөпкө сэрэй, тугу эмэ таба эт. ☉ По каким-л. признакам угадать мысль другого, догадаться о чём-л., смекнуть
«Мин өйбүнэн аатырыам суоҕа, хааннаах болотунан аатырыам, онон сөпкө да таайда», — диэн ах баран олордо. П. Ойуунускай. Тороев санаабыт санаатын таайбыт курдук Чуура эттэ: «Бу ураһа хотуна — мин… Абыраамап этэринии мин манна сарыыссабын!» Л. Попов
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
2. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн быһаар; көхсүгүнэн, сүрэххинэн сэрэй. ☉ Не зная наверняка, догадаться о чём-л.; предчувствовать что-л., понять чутьём
[Бургунаһым] айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо [мин өлөрөөрү гынарбын]. А. Софронов
Түбэ нэһилиэгэр Сэпсики диэн туохха да холобура суох баай киһи баар. Быһа таайан эттэххэ, аҕыс уонча сүөһүлээх буолуо. Күндэ
ср. бур. тааха, монг. таах, эвенк. тааг ‘гадать, отгадать, разгадать’
II
туохт. Дьай, сабыдыаллаа, содуллаах буол (ким эрэ урут оҥорбута эбэтэр эрэйдэммитэ билиҥҥи кэмҥэ дьайара). ☉ Отразиться на чём-л., сказаться каким-л. образом впоследствии (напр., о прошлых невзгодах)
Аҕам үйэтин тухары этигэр-хааныгар сүгэ сылдьыбыт эрэйэ-муҥа таайан, …… оронуттан кыайан турбат буолан хаалбыта. Эрилик Эристиин
Тихон дьиэтигэр тахсан кинигэ ааҕыах курдук гынан иһэн, бөлүүн хойут утуйбута, эрдэ турбута таайан, утуйан хаалла. Н. Босиков
Оҕонньоттор күнүскү сылаалара таайан, сотору үүтээн иһэ им-ньим барар. «Кыым»
♦ Айыыта таайар көр айыы III
Айыылаах дууһа айыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат буолара. Күннүк Уурастыырап
Ол айыыта таайан [кыталыгы өлөрбүтэ], абааһылар кинини «улахан ыарыы» буолан киирэннэр сииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Сүрэҕэ, сүрэҕинэн (көхсө, көхсүнэн, кута-сүрэ) сэрэйэр (таайар) — сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) диэн курдук (көр сүрэх). Кини, киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Киһитэ тугу этэрин истибэтэр даҕаны, көмөлөс диирин сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова
Бу аанньанан дьааһыйбат, содуллаах тэлэгирээмэ буолуоҕун Батурин көхсүнэн таайа, ытырыктата саныы олордоҕуна, төлөпүөн кырылаан кэлбитэ. В. Яковлев
Бу икки киһи атын-атын санаалаахтарын кини [Анньыыска] көхсө таайар. А. Сыромятникова
Баҕар, холкуоһа кинини үчүгэйдик санаан, ыал буоллун, киһи буоллун диэн сүөһүлээбитин кута-сүрэ таайа санаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
◊ Өтө таайар көр өтө
Хомолтонон туолбут үтүөкэннээх хараҕын көрүүтүттэн кини санаатын Иванов өтө таайда. Амма Аччыгыйа
[Дьиэлээх] өтө таайда быһыылаах харааччы утаппыппын. И. Гоголев
Мин санаабын өтө таайбыт курдук эмискэ эттэ. Н. Габышев
III
аат. Киһиэхэ ийэтин быраата, убайа; уопсайынан ийэтин аймаҕа эр киһи. ☉ Дядя (обычно брат матери; вся родня мужкого пола по материнской линии)
Бу Дьүлэй уустара — Платон төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Аркадий үөрэҕэр мөлтөөн, …… истипиэндьийэтэ суох буолан, өссө икки ый таайыгар олоорто. Н. Габышев
др.-тюрк. таҕай, тюрк. таай, тай, таҕа, дайы