туругур диэнтэн хай
аата. Сааскы кэрэ кэм — сиэмэ тыллыыта, олох туругуруута — өлүүсүтүү диэни экчи мэлдьэһэрэ. Далан

дьулай диэнтэн дьаһ
туһ. Миигин абааһы уола дьулаттым диэн кэриэтин биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! Экчи уурайбаппын [охсуһа туруом]! Саха фольк. Хаһан эрэ былыр Лена төрдүгэр тимирбит «Заря» диэн борохуоттан устан ылбыт эргэ буусканан бассабыыктары дьулатаары, [үрүҥнэр] уулуссанан төттөрү-таары тиэйэн мүлтүкүчүтэн ааһыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Сибилигин Бадаайкыны өлөрөн тахсыбыт Тимир Саппыкы [киһи аата] ынырык дьүһүнэ-бодото Кириһээни хайдах эрэ бүтэйдии дьулаппыта. Д. Таас

туохт. сыһыан т. Этиллэр санаа чахчы, халбаҥа суох оннук диэн, истээччигэ экчи бигэргэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает категоричное уверение говорящего в истинности высказываемой им мысли
Бу сээбэстэрбэр, саараама, төрүт, туох да киирбэт. Суорун Омоллоон
Эргэ олоҕу билбэт буоллаххына, саараама, саҥа олоҕу билиэҥ суоҕа. И. Никифоров
Эн бырайыаккынан, бирикээс да ыллахпына, саараама, тутуом суоҕа. А. Сыромятникова
Саараама, ханна да ыытыам суоҕа! «ХС»

туохт., кэпс. Туох эмэ эргэни, хаалбыты саҥардар, өрө тардар курдук абырахтаа, оҥор. ☉ Ремонтировать, чинить, приводить в порядок что-л. старое, заброшенное
Эһэм, үүтээнин сөхсүйэ таарыйа, сайын аайы миигин манна илдьэ кэлэр буолара. В. Яковлев
Эргэ хотону эһиги да эрэмиэннээн, сөхсүйэн, эдэригэр түһэрэргитин экчи долуой билбэтим. С. Тимофеев
Күһүн эргэ сохсо дуомнарын сөхсүйбүтүм ээ. Айталын

чинэккэлээ диэнтэн холб. туһ. «Ой!.
Суох!» — Икки кыыс кэннилэриттэн чинэккэлэстилэр. Амма Аччыгыйа [Муҥуурап:] Мин өрө чинэккэлэһэн, оттон-мастан тутуһан, сүүспүн туолбакка эрэ экчи өлүөм суоҕа. «ХС»
Оҕуннар эрэ бүтэрин билэн, Уйбаан хара күүһүнэн чинэккэлэһэ сылдьыбыта, уҥа бүлгүнүттэн итии хаан сүүрэн тыккырыырын билбитэ. «ХС»

аат.
1. Киһи хонноҕун аннын көлөһүнүн сыта. ☉ Запах пота из подмышек
[Үөдүкү:] Ити баҕайы [Алаа Моҕус] холоҥсотун сыта ыарахана бэрт, дьаадьыйа охсуох. И. Гоголев
Ол унтер баҕайы куһаҕан холоҥсо сытынан күҥкүлүйэ сылдьара. А. Фадеев (тылб.)
2. Туох эмэ куһаҕан сыта. ☉ Неприятный запах
Холоҥсолоох хотон ыарахан сыта аҥылыс гынна. Амма Аччыгыйа
Араас көтөр-сүүрэр суола-ииһэ саҥа букубаар лиистэрэ буолан арыллаллар. Холоҥсо сыта. Бу — экчи солоҥдо. П. Степанов
ср. казах. колаҥса ‘неприятный запах пота (из подмышек)’

I уст. 1) набрюшник (широкий меховой или ватный); 2) толстая повязка (накладываемая на больное место).
II частица 1) словообразующая, образует нареч. от образн. и звукоподр. слов: бал бааччы а) грубо, топорно; б) перен. открыто, прямо; быр бааччы сытно, в достатке; лоп бааччы аккуратно, как раз; весьма точно; нам бааччы а) смирно, спокойно; б) перен. беспрекословно; ньир бааччы а) основательно, добротно, фундаментально; б) перен. на широкую ногу; тыҥ бааччы очень туго; 2) усил., усиливает знач. нареч.: быһа бааччы наотрез, резко; илэ бааччы совершенно явно; көҥүл бааччы абсолютно свободно; тута бааччы тотчас, тут же; чахчы бааччы воистину; экчи бааччы непременно, обязательно.

аат., зоол. Саха сиригэр Өлүөхүмэ, Чаара үрэхтэр тардыыларыгар үөскүүр кугас дьүһүннээх кыыл таба бөдөҥ көрүҥэ (муоһуттан пантокрин диэн эмп оҥороллор). ☉ Изюбр, благородный олень
Тайҕа биир саамай кырасыабай уонна эмтээх муостаах кыыла кулааһай. Я. Семенов. Кулааһай кыыл муоһунан Бу эмп оҥордум. Ис. Куттаныма дуу... уонна Экчи эрэнэн кэбис. В. Миронов
◊ Кулааһай ото бот. — сүүрбэ — биэс уон сэнтимиэтир үрдүктээх, көпсөркөй куоластыҥы эбэтэр бытырыыстыы сибэккилээх эмтээх от үүнээйи. ☉ Зигаденис сибирский (лекарственное растение)
Кулааһай ото сэндэҥэ мутукчалаах ойуурдарга үүнээччи. МАА ССКОЭҮү
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: киис тиҥилэҕэ, кулун туйаҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС»

сыһ.
1. Ыксаабакка, бытааннык, холкутук. ☉ Неторопливо, потихоньку, спокойно
Намыын оборчотугар аа-дьуо табах уурунна. А. Бэрияк
Этэрээт көспүтүн кэннэ Даайыс холкутуйан аа-дьуо оҥостуммута. Н. Заболоцкай
Нахов аа-дьуо ыскамыайкаттан турда. Софр. Данилов
2. Нус бааччы, аймалҕана суох. ☉ Тихо, спокойно, безмятежно
Аны биир эрэ баҕа санаалаахпын. Ол баҕам туоларыгар экчи эрэнэбин: Эн аа-дьуо кырдьар уһун кыһыннаргар, Ааспыккын ахтар курус хонуктаргар. С. Данилов
Кинилэр кыһалҕаларын улахаҥҥа уурбат курдук, арҕаа хайа үрдүттэн быган аа-дьуо көрө сытар [күн]. Эрилик Эристиин
3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, холкутук (кээмэй төһөтүн, туохха эрэ сөп буоларын быһа холоон этэргэ). ☉ Вполне, свободно хватит или будет столькото (при приблизительном определении количества, меры чего-л.). Бүгүн кэбиспит оппут аа-дьуо биэс тонна буолууһу. Харчым уонча балыгы ыларга аа-дьуо тиийиэ

аат. Таҥнар таҥаска сыһыары эбэтэр ис өттүнэн тигиллэр ол-бу бытархайы угарга аналлаах хаппар (мөһөөччүк). ☉ Карман
Кууһума суруксут өр соҕус тугу эрэ көрдөөн, сиэптэрин хасыһар. Н. Якутскай
Бииктэр илиитин сиэбигэр уктан баран, саалаҕа тыастаахтык хаамыталыы сылдьар. Л. Попов
Өлөксөй суругун сиэбигэр угунна. В. Протодьяконов
♦ Сиэбин иччилээ кэпс. — харчылаах, үптээх гын. ☉ Снабжать, обеспечивать деньгами, средствами кого-л.
Биһиги үлэбит эдэр киһини мускуйа түһэн баран, сиэбин иччилээччи. П. Аввакумов. Сиэбин тэбээтэ — харчытын барытын матайдаата, биир да харчыта суох хаалла. ☉ соотв. вылететь в трубу
Кини сарсыардаттан саҕалаан иһэ сылдьыбыта. Бүтэһигэр сиэбин олоччу тэбээн кэбиспитэ. «ХС»
Киһи сиэбин тэбиэх, ол-бу угаайыга киллэрэн экчи үктэтиэх айылаах сир элбэх. «ХС»
Ол обургулар [куорат баайдара] биир түүн иһинэн кини сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ
ср. тур. сер ‘карман’