нареч. навзничь; тараччы сыт = лежать навзничь (раскинув руки-ноги).

тарас гын = однокр. от тарай= 1 упасть навзничь, раскинув руки-ноги; тарас гына тустэ он вдруг упал навзничь.

нареч. лицом вверх, навзничь; иттэннэ түс = упасть навзничь # иттэннэ уур , умса уур точь-в-точь, как две капли воды (быть похожим на кого-л.); бу уол иттэннэ уур , умса уур аҕатын курдук этот парень точь-в-точь отец (букв. положи навзничь, положи ничком — как отец).

1) лежать навзничь, раскинув руки-ноги; 2) перен. неодобр, жить, воспитываться в неге и холе, не знать ни нужды, ни забот # тарайар сэлии быстрая рысь, переходящая в галоп.

1. частица препозитивная усил. присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога ха=; хап-хара очень чёрный, чёрный-пречёрный; хап-халыҥ очень толстый, толстый-претолстый, толстенный (напр. о доске); 2. нареч. прямо; хап сирэйинэн түстэ он упал ничком (букв. прямо лицом); хап уорҕатынан барда он упал навзничь (букв. прямо на спину).

сыһ. Көхсүгүнэн тиэрэ түһэн (сыт, оҕун). ☉ На спину, навзничь, на спине (падать, лежать). Ньургун Боотур, өрө тыыллан чиччигинии түһэн баран, хаһыытаабытынан, сымара хара тааска иттэнэ түһэр. П. Ойуунускай
Болтуобунан саптан, ороҥҥо иттэнэ түһэн, утуйан хаалбыт эбиппин. Амма Аччыгыйа
Массыына анныгар биир суоппар иттэнэ сытан тугу эрэ хасыһар. Р. Кулаковскай

несов. 1. түс, оҕут, суул; падать навзничь иттэннэри түс; 2. (об осадках) түс; снег падает хаар түһэр; 3. (дохнуть — о скоте) өл; 4. (выпадать — о зубах, волосах) түс; 5. прям., перен. (ложиться) туе; тень падает на землю сиргэ күлүк түһэр; на него падает подозрение күтүрэбил киниэхэ түһэр; 6. (об ударении) түс; 7. (уменьшаться, понижаться) түс, намтаа; температура больного падает ыарыһах температурата түһэр; цены падают сыана түһэн иһэр; # падать в обморок уҥан түс. ,

сыһ.
1. Нүксүччү, бөкчөччү туттан. ☉ Сгорбившись, наклонившись корпусом вниз, вперёд
Хараҥа муннукка өкөччү туттан олорор кыракый эмээхсин бэйэтэ арыычча барыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Кинини адьаһын ыксатынан, икки көлүөһэ үрдүгэр сарайдыы сылдьар сис тимир үрдүгэр өкөччү туттан олорбут мааны таҥастаах киһи эмискэччи талыгыратан ааста. И. Никифоров
Сотору буолаат, таһырдьаттан Кыһалҕа ойуун ыалдьыбыттыы өкөччү туттан киирдэ. И. Гоголев
2. Кынньары, умсары (түспүт, ууруллубут), охтоору гыммыт курдук, умса. ☉ Криво, с большим креном, как будто сейчас упадёт навзничь (напр., стоять)
Эһэтэ ыйбытыгар, ыйыппытыгар өйдөөн көрбүтэ, кырдьык, ыраах соҕус, өкөччү түспүт кириэс маска күн уота тыган саһардан турара. Н. Якутскай
Уҥа эркиҥҥэ улахан сиэркилэ умса өкөччү ууруллубут. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Илиигин-атаххын былас быраҕан тиэрэ түс, тиэрэ түһэн сыт. ☉ Лежать или упасть навзничь, раскинув руки-ноги
Бу кыыс үчүгэйиттэн барылара тарайа уҥпуттар. Саха ост. I
Дьэ, бачча өлүөр-сөлүөр, күүс-уох үрдүгэр сылдьан, сынньанан тарайа сытыам үһү. И. Бочкарёв
Хаар үҥкүүтүн Көрө таптыы Сүүрдүм-көттүм, күөлэһийдим Хабдьылары тэһииргэттим Хаарга охтон тарайдым. Н. Босиков
2. Атаахтаан, ньирэмсийэн кыҥкыйдаа, бас-баттах быһыылан. ☉ Вести себя капризно, ломаться
Ньыкын, эбэтигэр тарайан, уоһун боллоччу туттан, хараҕын, сүүһүн аннынан үрүҥүнэн түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
Тарайбыт оҕо бас-баттах Тыллаһарын саната, Тэпсэрбит суолу буолбатах — Бэйэбит дьылҕабытын. С. Данилов
Кэргэммэр олус тарайарым, кини мин ол-бу кыҥкыйбын-тыҥкыйбын толоро сатыыра. И. Федосеев
△ Атаахтаан тугу да гыныма (ким эмэ бэлэмигэр эрэнэн). ☉ Жить на всём готовом, за чей-л. счёт
Кырдьаҕас дьон эмиэ атаахтыахтарын баҕараллар. Ийэҥ үөрэхтээх кыыһыгар, эйиэхэ, тарайыан саныа. Н. Босиков
Оччолорго кырдьык даҕаны тарайан сылдьыбыта. Судаарыстыба барахсан туохха даҕаны кинини тутахсыппатаҕа, босхо ииппитэ, улаатыннарбыта. Тумарча
Эр дьон баарыгар, тарайаҥҥыт, уу-ньулдьаҕай буолаҕыт буолбаат! «ХС»
◊ Тарайа сэлии — муҥ күүһүнэн сиэлии (көлөнү этэргэ). ☉ Быстрая рысь, переходящая в галоп
Мантан өрөпкүөмҥэ диэри [ат] өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлиинэн киирэн баран, көр, түүтүн да төбөтө сиигирбэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Айан суолунан бөһүөлэк диэкиттэн биир туус маҥан аттаах киһи өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлииннэн түһэрэн иһэр эбит. В. Яковлев
Сыарҕата чэпчэки, ата даҕаны ат да ат, барбах тарайа сэлиинэн айанныыр. ССХУо
ср. монг. тарах ‘растянуться (о чём-л. при падении)’, др.-тюрк., тюрк. тара ‘рассеиваться’

1) падать, сваливаться; охтон түстэ он упал; оҕо оронуттан түстэ ребёнок упал с кровати; ууга түс = а) упасть в воду; б) утонуть; 2) спускаться, сходить, слезать; аттан түс = спешиться; сыарҕаттан түс = слезать с саней; хайаттан түс = спуститься с горы; 3) идти, выпадать (об осадках); ардах түһэр идёт дождь; 4) садиться; приземляться; күөлгэ кустар түстүлэр утки сели на озеро; самолёт этэҥҥэ түстэ самолёт приземлился благополучно; 5) располагаться, останавливаться (напр. на ночлег); мин гостиницаҕа түстүм я остановился в гостинице; 6) впадать; өрүс муораҕа түһэр река впадает в море; 7) опадать, облетать, осыпаться; сэбирдэхтэр түспүттэр листья опали; 8) облезать, вылезать; выпадать (о шерсти, зубах и т. п.); 9) понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне, размере чего-л.); күөл уута түспүт уровень воды в озере понизился; сыана түспүт цены упали; 10) перен. нападать, бросаться на кого-что-л.; өстөөххө түс = напасть на врага; сэриинэн түс = идти войной, напасть; ити ыт киһиэхэ түһэр эта собака бросается на людей; саба түс = напасть на кого-л.; 11) перен. появляться, возникать; наступать; тоҥот бырдаҕа түстэ появились первые весенние комары; өрүскэ тыал түстэ на реке поднялся ветер; сайыҥҥы куйаас түстэ наступила летняя жара; 12) перен. приходить в упадок; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. обозначает моментальность и внезапность действия: дьөлө түс = проткнуть насквозь; олоро түс = быстро присесть; тобулу түс = пробить насквозь; үлтү түс = разбиться вдребезги; тиэрэ түс = упасть навзничь; быстан түс = оборваться; көтөн түс = влететь, вбежать неожиданно; көстө түс = внезапно показаться, появиться; 14) в сочет. с деепр. на =а, =ан, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает кратковременность и незавершённость действия: аһыы түс = поесть немного, закусить; аҕыйата түс = немного поубавить что-л. (в количестве); тура түс = постоять немного; көһүтэ түс = подождать немного # иннигэр түс = опередить, победить кого-л.; көҕүс түс = не удовлетворяться, быть недовольным (достигнутым); оҕо түспүт произошёл выкидыш; санааҕа түс = опечалиться; сүөм түс = огорчаться из-за чего-л., разочаровываться в чём-л.; толук түс = заступаться за кого-л.; түһэн биэр = подводить кого-л.; умса түс = разг. умереть; погибнуть.