дьүһ. туохт. Олус бытааннык, нэһиилэ хаамп (үксүгэр маадьаҕар, кырдьаҕас, ыарыһах өкөччү туттубут киһи туһунан). ☉ Еле передвигаться на своих кривых ногах (обычно о немощных, больных, сутулых стариках).

сыһ. Үллэ, көппөйө сылдьар курдук буола, үллэччи, богдоччу. ☉ Объёмно, вздыбленно, взъерошенно торча в разные стороны (напр., о волосах)
Маахыс сохсоччу үүммүт уһун баттаҕын хаҥас илиитинэн сүүһүгэр таҥнары имэринэ-имэринэ, аа-дьуо дуоскаҕа тиийбитэ. Далан
Бары салбаҕырбыт, улугурбут көрүҥнээхтэр, сохсоччу, өкөччү тоҥмуттар көстөллөр. Болот Боотур. [Бараахтар] эмиэ да сохсоччу туттан баран, сүүрэн сарахачыһаллар. «Күрүлгэн»

дьүһ. туохт. Тыаһа суох үөмэн хаамп. ☉ Легко, бесшумно ступать; идти крадучись
Соппулуокка сөрүөстэн, куска үөмэрдии өкөччү туттан, Нартаахап тааҥка диэки сыбдыйбыта. Софр. Данилов
Киһини көрсүмээри, омоон суоллары тутуһан, хааман сыбдыйан истим. Н. Габышев
Уолчаан эргиллэн көрбүтэ, Маан сыбдыйан киирэн иһэр эбит. И. Никифоров
ср. монг. явдал ‘ход, походка’

дьүккүй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Нартаахап өрө сыҥан баран, кураанаҕынан ыйыстымахтаан дьүккүҥнээбитэ уонна сымыһаҕын ытыран баран, хабырынан хачыгыраппыта. Софр. Данилов
Сити кэмҥэ биир оҕус суолун кини быһа түһэн туораан, ойбон диэки дьүккүҥнүү турда. Амма Аччыгыйа
[Өкүүсэ] били бэйэтин эрэ буолуохсуту таба көрбүтэ: аан ороҥҥо тиийэн утуктаан дьүккүҥнүү олорор эбит. Эрилик Эристиин
Аркаас суоһурҕанан киҥинэйэн ылла, уоһун чорбоҥнотто, сибилигин саба түһүөх айылаах дьүккүҥнээтэ, өкөччү тутунна. С. Дадаскинов

туохт.
1. Ойуолаан, түөрт атах түһэн сүүр (үксүгэр ат туһунан). ☉ Скакать галопом, галопировать
Ат, сымнаҕас хаарга халтарыйахалтарыйа, айаннаан өкөчөҥнөөтө. Софр. Данилов
[Сүүрүк ат] үөрбүт курдук, ыйылаабытынан эмиэ утары өкөчөҥнөөн иһэн тохтообута. «ХС»
Хаҥас ойоҕоско иһэр ат төбөтүн токуччу туттан баран, өкөчөҥнөөтө. Л. Толстой (тылб.)
2. Өкөччү туттан баран сүүр (киһи туһунан). ☉ Бежать, наклонившись вперёд (о человеке)
[Симэхсин эмээхсин] сыалыйатын илин-кэлин өттүттэн харбаата да, өкөчөҥнүү турда. ПЭК ОНЛЯ I
Уҥа илиитин оҕо курдук көтөҕөн сүүрэн өкөчөҥнөөн иһэр саллаат биһиэхэ кэтиллэ сыста. Н. Кондаков

аат. Отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас. ☉ Олдон (перекладина для подвешивания котлов, чайников над костром)
Микиитэ кыра мас тобоҕунан уот оттон, уулаах солуурчаҕы оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Уокка хатыҥ оллооҥҥо дьэс чаанньык кыынньа турар. Күндэ
♦ Оллоон кэбис — олорон эрэ биир атаххын атын атаҕыҥ үрдүгэр уур (кэпсээнньит үөрүйэх буолбут туттунуута). ☉ Закидывать ногу на ногу (сидя — традиционная поза рассказчика)
Киһи оллоон кэбиһэн, сото тардыстан, чинэччи туттан, нөҥүө өһүө баһын көрөн хантаарыҥнаата. Болот Боотур
Оҕонньор …… Уотун иннигэр лэкээ уурунна, Уҥа атаҕынан Оллоон кэбистэ, Хоппо ытыһынан Кулгаах баттанна, Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээнкэҕийэн киирдэ. С. Васильев
ср. эвенк. оллон ‘крюк для подвешивания котлов’

I
аат.
1.
аабы диэн курдук. Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Тулата бүтүннүү хатыҥ аабылаан, ыттарын саҥата субу маргыйар, от-мас барчаланан отой туох да көстүбэт. В. Яковлев
[Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
2. Маардаах, дүөдэлээх, дулҕа сиэлэ отунан, сэппэрээгинэн саба үүммүт хотоол сир. ☉ Болотистое пологое место, заросшее кустарником, ложбина
Сис түбэтигэр Дьэбэрэлээх диэн аабылаан хоту булуҥар баар Токуукай Баанньа олоҕор тиийиэхтээх. Болот Боотур. Тэҥн аабы
3. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах, сыҥнаах симилэх ойуур. ☉ Непроходимая чащоба, валежник
Ыт мунна баппат ыккыйдарын, Атахтаах хаампатах аабылааннарын Барытын туораатыбыт. С. Зверев
Тайҕа тыатыгар, Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ырыаһ. Хараҥа аабылаан сиһик ойууру кытыытынан сэтиэнэхтээх үрүйэ баһыгар киирэн иһэн Бурхалей халдьаайы быарыттан таҥнары өкөччү үүммүт суон тиит анныгар оҥойор иини көрөн, чугус гына түһэн, одуулаан турда. Эрилик Эристиин
♦ Алааһы бараан, аабылааҥҥа тиийдэ фольк. — дойду сир баранна, үрэх баһа саҕаланна (айыы бухатыырын айана муҥура суох ырааҕын, эрэйдээҕин этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Кончилась равнинная аласная земля (исконное место обитания якутов-скотоводов), началась дикая глухомань (фольк. формула, говорящая о необычайной дальности, трудности и опасности пути богатыря, защитника племени айыы)
[Үрүҥ Уолан] Алааһын бараан, Аабылааныгар тиийдэ. Ньургун Боотур
Алааһы бараан Аабылааҥҥа тиийдэ, Толоону бараан Туундараҕа киирдэ. П. Ойуунускай
II
аат., кэпс. Айдаанкуйдаан, содуом. ☉ Шум-гам, гвалт, содом
Ахса-аана биллибэт Алдьархай аабылаана Манна баар буолла. П. Ойуунускай
Алдьархай аабылаана буолбут Адаарыҥнас аҕыс атахтаах Уолусханнаах уот садаҕа моҕойум! П. Ойуунускай

даҕ.
1. Суона суох, модьута суох (хол., бэрэбинэ, быа). ☉ Тонкий, имеющий небольшую толщину (о круглых предметах, напр., о бревне, проволоке, верёвке)
Быа синньигэһинэн быстар (өс хоһ.). Мас сүгэр быаларын өһүлэн оҕонньор саҥа синньигэс уһун быаны хата олорор. Амма Аччыгыйа
Уолларыгар анаан собо тылын синньигэс үтэһэҕэ тиһэн хатараллар. И. Гоголев
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин. Утар. суон
2. Кэтитэ суох. ☉ Узкий, небольшой в ширину
Дьон синньигэс тротуардарынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
Көлүйэлэр үгүстэрэ синньигэс элгээн ууларынан силбэһэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Синньигэс ыллык быыкайкаан дүөдэҕэ тиэрдибитэ. Далан. Утар. кэтит
3. Дьарамай уҥуохтаах, хатыҥыр, суона суох. ☉ Узкий в кости, тонкий, изящный
Уһун синньигэс аҕамсыйбыт киһи өкөччү туттубутунан Тогойкиҥҥа сулбу хааман кэлэн илиитин ыга тутан дорооболосто. Амма Аччыгыйа
Айаан синньигэс моойдоох саллаҕар төбөтүн кыҥнатан чочумча толкуйдаамахтаан баран эппит тыллара өрүү оруннаах буолааччылар. Н. Лугинов
[Эльвира] уһун синньигэс тарбахтара массыыҥка клавишатыгар имигэстик үҥкүүлүүллэрэ. Л. Попов
Таас тоҕой кэтэҕиттэн сып курдук синньигэс уҥуохтаах …… кыыс тахсан кэллэ. Т. Сметанин
4. көсп. Үрдүк, хатан (куолас, саҥа туһунан). ☉ Высокий, тонкий (о голосе)
«Оо, Киристиэс, бэлиэр утуйдугут дуо?» — дьахтар синньигэс саҥата тыҥкынаан иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Таня ыллаан, синньигэс хатан куолаһа киэһэрэн эрэр сөрүүн салгыны хамсатар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини синньигэс хатан куолаһа халлаан күөх куулатыгар охсуллан чуҥкунуурга дылы. А. Фёдоров
◊ Синньигэс биил — киһи курданарынан саамай синньиир сирэ. ☉ Талия
Адыгей хап-хатыҥыр, хара саппыйаан курунан синньигэс биилин быакаччы тардыммыт. Амма Аччыгыйа
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
Хаар нэдиэлэни быһа киһини синньигэс биилигэр диэри липпэччи түспүтэ. «ХС». Синньигэс оһоҕос — киһи уонна кыыл ас буһарар уһун синньигэс уонна көҥдөй уоргана. ☉ Тонкая кишка
Синньигэс оһоҕоско куртах аннынааҕы быччархай ноор симэһинин киллэрэр. СИиТ
Синньигэс оһоҕоско оһоҕос ас буһарар улахан суолталаах симэһинэ оҥоһуллар. СИиТ

туохт.
1. Хараҥа буол. ☉ Темнеть, меркнуть
Хараҥаран, Дьөгүөрэп эппит таҥараларын дьиэлэрэ көстүбэттэр. Н. Якутскай
Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Киэһэ айаҥҥа туралларыгар күн киирэн хараҥаран барбыта. «ХС»
2. Харатыҥы эбэтэр ордук хара дьүһүннээх буол. ☉ Стать более тёмным по цвету, потемнеть
— Кеша тута баттаһан, Тутан ылыах толкуйдаах, Көҥдөй иһин хаһыста. Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо? Чычып-ч. Колосов хара бараан сирэйэ эбии хараҥарда. «Чолбон»
«Кыйаханыма», — Усиевич уордайбыта. Кини күөх харахтара хараҥарбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. көсп. Туймааран тугу да өйдүүрдьүүллүүр кыаҕа суох буолан хаал (хол., олус долгуйан). ☉ Лишить возможности здраво мыслить, затемнить разум (напр., о сильном волнении)
Кыыһырбыт, хараҥарбыт киһиэхэ өй, толкуй мөлтөх сүбэһит буолан хаалара биллэр суол. С. Данилов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
Муҥнаах балаһыанньабар өлөр-өлүү куттала өйбүн хараҥардара. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп., кэпс. Наһаа иҥсэлэн, ымсыы буол. ☉ Стремиться к наживе, быть жадным до денег
Абытай-халахай, Харалаампый Хаһыытыыр халыҥ баайдаргар, Хаастардаах хараххар Хаһаастаах харчыгар Хараҥаран кэлбэтэҕим. Саха нар. ыр. II
Бу үйэбэр үпкэ-аска хараҥарбатахпын бэйэҥ билэҕин. ХКК
Билигин эн үөрэхтэнэн үлэһит киһи буолан эрэҕин. Ол эрээри, бука диэн, үпкэ-аска үлүһүйүмэ, харчыга хараҥара сылдьаайаҕын. «ХС»
[Убайдара аттарга] Хараҥаран анаараннар, Ханньастан хаала сыстылар. П. Ершов (тылб.)
♦ Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) көр хаан I. Хааҥҥа хараҥарбыт террористар Европаҕа кытта быгыалаан эрэллэр. Хараҕа хараҥарар — кимиэхэ, туохха эмэ олус баҕарар; ымсыырар, имэҥирэр. ☉ Непреодолимо захотеть чего-л., воспылать страстью к кому-л. (букв. глаза потемнели)
«О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн»... — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Фома кини муус маҥан, кыракый илиитин …… умсугуйан туран уһуннук ууруура. Дьахтар, мичээрдии-мичээрдии, …… уол хараҕа хараҥарбытыттан төрүт да долгуйбакка, илиитин төлө тардан ылара. М. Горькай (тылб.)
◊ Хараҕа хараҥарар — куттанан, кыыһыран аанньа арааран көрбөт буол. ☉ соотв. в глазах потемнело (напр., от испуга, от злости, от усталости)
Ол эрэйдээхтэр харахтара хараҥаран, бачча сырдыгы үөмтэлиир өйө суох, өкөччү тартаран туран хаалбыттар. Д. Апросимов
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийтэлээн ылар, кулгааҕа чуҥкунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Ол кэмҥэ Петяны олус күүскэ ойоҕоско анньан баран, ыга баттаан кэбистилэр да, хараҕа хараҥаран хаалла уонна кини өйүн сүтэрэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)