аат. Араас ол-бу дьиибэ, тиэхэ. ☉ Проказа (шалость)
Аһыытык тууһаатым, Арааһа, уһаатым, Лас олох! Түксүлүөххэ, Бүтүөххэ, Олорчу, Ончу! Дьэ, накаас, Быракаас! Күннүк Уурастыырап
Аҕыйах ахсааннаах төбөт биһиэхэ өстүйэн араас быракааһы оҥороллорун эмиэ ахтыбыта. «ХС»

аат., кэпс. Туох эмэ лэҥкэгэр быһыылаах, лэҥкэйэн көстөөччү. ☉ Что-л. несоразмерно большое, округлой формы (напр., о голове человека). Төбөм киһи мыыммат лэҥкээлэтэ буолан, ырбаахым хас уһуллах, кэттэх аайы батан биэрбэккэ накаас бөҕө. Р. К улаковскай

аат. Быыбарга кыттар эбэтэр быыбардыыр бырааптаах киһи. ☉ Избиратель. Эдэр быыбардааччы. Быыбардааччылар биэрбит накаастара
□ Бу уон аҕыстаах кыыһы Сатаҕай учаастагын быыбардааччылара Алтан нэһилиэгин сэбиэтигэр депутакка кандидатынан туруордулар. С. Федотов
Бары сэбиэттэргэ депутаттары быыбардааччылар бары бүттүүн, тэҥ уонна судургу быыбардыыр быраапка олоҕуран, кистэлэҥ куоластааһынынан талаллар. СГПТ

туохт.
1. Буруйдаах кими, тугу эмэ эрэйдээн сордоо-муҥнаа. ☉ Причинить кому-л. страдания, подвергнуть кого-л. мучениям
Бу миигин ыраахтааҕым, Накаас бухатыыр диэн ааттаан, сааһым тухары дьону накаастыырга анаабыта. Саха ост. I
Үрүҥнэр Далырга кэлэн, Үөһээ Бүлүүттэн тахсыбыт хорохоот уолу өлөрбүттэр, сүрдээҕин накаастаабыттар үһү. В. Ч иряев. Уон биир хомуньууһу үрүҥнэр дэлби накаастаан, сордоон-муҥнаан тайҕаҕа өлөрбүттэрэ. «К»
2. кэпс. Арахпакка кими эмэ сылат, салгыт, эрэйдээ. ☉ Постоянно беспокоить кого-л., надоедать кому-л., приставать к кому-л с чем-л.. Ону-маны ыйыталаспыта буолан кини миигин олус накаастаата

аат.
1. Атахха, ардыгар моонньуга кэтэрдиллэр боҕуу мас оҥоһук. ☉ Деревянное приспособление, надеваемое на ноги или шею узника или лошади, колодки
Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын Тоҥхойо көлүнэн От кээһэ бардылар. С. Зверев
Айманарым бэрдин иһин бэйэбин, иирээки диэн, кыараҕас саһыл ампаарыгар хаайаары, моонньубар мас холуокка кэтэрдээри гыналлар. И. Гоголев
Уоруйаҕы туох баар накааһынан накаастаан аньыытын-буруйун билиннэрэр эбит, холобур, төбөтүн ытарчанан ыга туттаран, моонньутугар оҕус курдук холуокка кэтэрдэр, атаҕар — адаҕа. Саха сэһ. II
2. Атах таҥаһын тигэргэ, оҥорорго туһаныллар мас киэп. ☉ Кусок дерева в форме нижней части ноги до щиколотки, применяемый при пошиве и ремонте обуви, колодка. Бачыыҥкаҕа холуокка кэтэрдиллэр биитэр, ол суох буоллаҕына, кытаанах гына кумааҕы симиллэр. Дьиэ х

I
аат.
1. Буруйдаахха накаас табыл, сэмэ. ☉ Мера наказания
Административнай миэрэ.  Холкуос отун харыстаабат, ынахтарыгар үрдүттэн тэбистэрэ сылдьан аһатар, …… онон табаарыс Дмитриановаҕа тоҕоостоох миэрэ ылыллара наада. М. Д оҕордуурап. [Тойон] түмүгэр уолга миэрэ бэриллэрэ сөптөөҕүн ыйда. А. Фёдоров
Административнай буруйу оҥоруу иһин сокуонунан көрүллүбүт административнай сэмэ миэрэлэрэ туттуллаллар. СГПТ
2. кэпс. Тугу эмэ олоххо киллэрэргэ, көн нөрөргө ылыллар дьаһал, үлэ. ☉ С р е дство для осуществления чего-л., мероприятие
Итэҕэстэри туоратарга сөптөөх миэрэлэри ылыталыахха.  [Захар:] Тиэхиньикэ холкуоска кимэн киирэн иһэр буолбат дуо? Онно каадыр наада. Ол иһин билигин партийнай тэрилтэ сүрдээх улахан миэрэлэри ылан эрэр. С. Ефремов. Итирикситтэри утары охсуһар, дьарыйар миэрэлэр ХIХ– ХХ үйэ лэргэ общественнай уонна медиц и н с к э й миэрэлэринэн солбуллубуттара. ДьИЭБ
II
аат. Таҥара үөрэҕэ, итэҕэл. ☉ Вера, религия
Нуучча даҕаны, татаар даҕаны, кытай даҕаны, бука барылара тус-туспа таҥаралаахтар, тустуспа миэрэлээхтэр, онон биир миэрэни ордорон, атын миэрэлэри сабар сатаммат. П. Ойуунускай
Православнай миэрэ итэҕэлэ дьон этигэр-хааныгар дьиҥнээхтик иҥэ илигэ. Н. Якутскай
русск. вера

1. даҕ. Чахчы, адьас (саамай сөптөөх). ☉ Настоящий, подлинный, достоверный
   Дьэ, билигин мин кылаас салайааччытын быһыытынан, эһигиттэн биир суолу ыйытыах тустаахпын. Онуоха эһиги дьиҥ кырдьыгынан эппиэттиэххит диэн эрэнэбин. Софр. Данилов
   Биһиги билэбит, Эйэ дьиҥ суолтатын, сыанатын, Долгуйа этэбит Кининэн дууһабыт баҕатын. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Туох эмэ ис кырдьыга. ☉ Правда, истина
   Олох дьиҥэр баҕардахпына - Дойдубар талаһабын, Өлүү туһунан санаатахпына - Дойдубар талаһабын. С. Данилов
   Суох, уоннааҕы ыаллара дьиҥин билбэттэрэ буолуо [ол киһи төһө-хачча сүөһүлээҕин]. Күндэ
3. сыһ. суолт. Чахчы, кырдьык. ☉ Действительно, подлинно, истинно
   Былыргы сэһэннэринэн (үһүйээннэринэн) олоххо дьиҥ баар буолан сылдьыбыт быһыыны-майгыны, эбэтэр дьону кытта ситимнээх сэһэннэри ааттаныллар. Саха фольк. Нэһилиэк аайы чаччыыналары, кинээстэри уларытан, накааһы дьиҥ толоруохтара диэбит дьоҥҥутун талан, үстүү киһинэн кэмитиэт оҥостуох тустааххыт. П. Ойуунускай
   Бу Добун дьиҥ баар, саҥардыыҥы, биһиги нэһилиэкпит киһитэ этэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Дьиҥ иһигэр <киирдэххэ> - кырдьыгын эттэххэ. ☉ В сущности, если сказать правду
   Ити бэйэтин төһө да кырдьаҕаһынан ааҕыннар Федор Васильевич дьиҥ иһигэр кырдьа охсубутун оччо итэҕэйбэт этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Ойуурап дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар кистэлин билэн баран ону сүөһүгэ туттаары гынар эбит. Г. Угаров. Дьиҥ иһэ - туох эмэ олох баарынан ис чахчыта, чахчы өйдөбүлэ. ☉ Настоящее, подлинное понятие, суть, истинное положение вещей
   Дьиҥ иһэ ол - санаа самнан куотуу, күчүмэҕэйдэртэн дьулайан күрээһин этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһин биллэххэ, бу бэйэлэригэр ананан айыллыбыкка дылы сүрдээх дьүөрэ дьон хайы-үйэ икки аҥы, атырдьах маһыныы арахсан тураллар. Н. Лугинов
   др.-тюрк. чын

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

1. даҕ.
2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
   Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
   Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
   Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
   Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
   Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
   Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
   Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
   Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
   Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
   Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
   Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
   Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
   Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
   Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
   Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
   Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
9. аат суолт.
10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’

туохт.
1. Ким да ылбыта биллибэккэ суох буолан хаал (хол., туох эмэ мал-сал, тэрил туһунан этэргэ). ☉ Пропадать, исчезать неизвестно куда (напр., о предметах, вещах)
Маһарах сарсын ыһыахха бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Эрилик Эристиин
Тойоно саах күрдьээччи уолу, быыкаа арыы дуома сүппүтүн иһин буруйдаан, тайах маһынан сууттаабыт. Н. Заболоцкай
2. Ким туох эмэ хараҕын далыттан таҕыс, көстүбэт буол. ☉ Исчезнуть из поля зрения, скрыться
Мааны киһи атын миинэн айанната турда. Сотору соҕус ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Күндэ
Охоноон сүөһүлэр, уҥуоргу кэриигэ киирэн, сүтэн эрэллэрин саҥата суох батыһа көрөн турда. Л. Попов. Көтөр аала аччаан Күүгэс саҕа буолар, Онтон былыт сабан Отой сүтэн хаалар. Кутаа т.
3. Ханна да барбытыҥ биллибэккэ сураҕа суох мэлий, суох буолан хаал (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Исчезнуть в неизвестном направлении, без следа (о человеке)
Аҕыйах хонукка нэһилиэгэр көстө түһээт, эмиэ сүтэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Оннооҕор сорохтор олорор дьиэлэриттэн таһырдьа тахсан киирэбит диэн сүтэллэрэ. Н. Якутскай
Бу кыра үөрэхтээх буолан, баайдарга онуманы эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи биллибэккэ сүтэн хаалбыта ыраатта. Н. Заболоцкай
4. Иһиллибэт буол, тыаһаабат буол (тыас, дорҕоон туһунан). ☉ Стать неслышимым, стихнуть (о звуке)
Ат туйаҕын тыаһа улам-улам ырааттар ыраатан, кэннигэр сүппүтэ. И. Гоголев
Ханна эрэ ойуур иһигэр кыыкыныыр мас тыаһаата. Ол тыас тыаһаат, сонно сүтэн хаалла. Күндэ
Таба эгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан баран сүтэн хаалла. Т. Сметанин
5. Мөлтөөн бар, сырдаабат, көстүбэт буол. ☉ Становиться менее ярким, угасать, затухать (об источнике света)
Арҕаа халлаан диэки өрө көрбүтүм, күнүм хайы-үйэҕэ сүтэн хаалбыт. Н. Неустроев
Тогойкин тыа үөһүн диэки киирэн истэҕин аайы, күнүн уота улам тэйэн, мастар быыстарынан сүтэ-сүтэ көстүмэхтиир буолла. Амма Аччыгыйа
Күн тиһэх сардаҥалара халлаан улаҕатыгар баар ньалака былыттарга кыыһан сүппүттэрэ. Далан
6. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн мөлтөөн, тохтоон, уостан хаал (хол., киһи баҕа санаатын туһунан). ☉ Исчезать, улетучиваться в силу каких-л. причин (напр., о желании человека)
Мин кэпсэтэр баҕам сүппүтэ: бачча нус-хас киэһэ мөккүһүөхпүн баҕарбатаҕым. Далан
Сорох оҕо хайдах да муҥнаммытын иһин үөрэҕи ылбат. Дьэ, ол иһин кыаҕын баһыйтаран, үөрэххэ баҕата сүтэр. Н. Лугинов
7. көсп. Тыыннаахтар ахсааннарыгар киирсимэ, өл. ☉ Умереть, скончаться (о человеке)
Бэйэни өлөрүнүү, тарбахтары сүгэнэн кэрдинии, адьас сүтэн хаалыы күнтэн күн үксээн испитэ. Амма Аччыгыйа
Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут аны сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Буруота сүттэ көр буруо
Биир баар эрэ ыалбыт, доҕорбут буруота сүттэҕэ ити. Бу бүгү күн кини аатынан аһаан-сиэн бүтүөхпүт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Имниин сүттэ — имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) диэн курдук (көр им II). Ийэ сир иэниттэн сидьиҥ үөннэр Илбиллэн имниин сүтүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Харах уута, хаан түспүт Сордоох сэрии бүтүөҕэ, Эрэн, күндү көмүспүт, Фашист имниин сүтүөҕэ. П. Тулааһынап
Күнтэн (күн сириттэн) сүт көр күн. Ньургуу кыысчаан, бастаан тымныйбытыттан тэптэрэн ол курдук аҕатыгар көстүбэккэ эрэ күн сириттэн сүппүт. Софр. Данилов
Кимтэн да ордук Сааска уолуйбута, сибилигин аҕай кинини кытта бииргэ аһаабыт киһи хайы-үйэ күнтэн сүтэ охсубута наһаа соһумар, ыар суол этэ. Д. Таас
Гошабыт олох мөлтөөбүтэ. Дьонун, төрөппүттэрин ыҥыртыыра, сороҕор мэнээк мичээрдиирэ. Ол курдук сотору кини күн сириттэн сүппүтэ. ИИФ УС. Сураҕа суох сүт — ханна тиийбитиҥ да, өлбүтүҥ, тыыннааҕыҥ да биллибэккэ мэлий. ☉ соотв. пропасть без вести
Икки сыл суруспуппут. 1944 сыллаахха кини сураҕа суох сүппүтэ. Н. Габышев
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев. Сыттыын сүт — олох, таһыччы сүт. ☉ Пропасть навсегда
Бэстилиэнэй биир көлүнэр оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу). Саллаакка барар дьон испииһэктэрин хат-хат оҥордулар. Сорох дьон испииһэккэ суруппакка таастыы сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап
Онтон былырыын сайын Ивановтаах Лукьянов, куораттан тыаҕа кыһыл дружиналарга сааны-сэби таһааран иһэн, таастыы сүтэн хаалбыттара. С. Никифоров
Александр Сергеев таастыы сүппүтэ уонча хонно. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) көр уу. Көмүстүүн, бэйэлиин, адьаһын ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыттар. И. Никифоров
ср. ДТС йит, уйг. йүтмэк, жүтмэк, йитмэк, тув. чит ‘исчезать, теряться, пропадать’