прил. 1. (ловкий) сымса, сылбырҕа; 2. (находчивый) сатабыллаах, булугас, ылларыгаһа суох.

1) находчивый; саллаат булугас буолуохтаах солдат должен быть находчив; 2) счастливый на находки.

даҕ., көсп. Булугас өйдөөх, толлон, килбигийбэт турбат, чобуо. ☉ Бойкий, разговорчивый, беззастенчивый, находчивый
Муҥнаах булугас, эрэйдээх этигэс диэччилэр дии, баҕар биһиги даҕаны тугу эмэ тобулуохпут. Тумарча

переворачиваться, перевертываться, тревожить, увертываться, выпутываться, быть находчивым

даҕ.
1. Түргэн хамсаныылаах; хапсаҕай, сымса. ☉ Быстрый в движениях; ловкий, проворный
Ол да буоллар отуттаахтар Оҕо саастан атыннаахтар. Сыыспат бэргэн тыллаахтар, Хоһоонноро да хомоҕой, Илиилэрэ да ньымсаҕай. Л. Попов
2. көсп. Булугас (өй); ылыннарыылаах, уус-уран (тыл). ☉ Находчивый (об уме); убедительный, художественный (о слове)
Оо, барахсаттар, ньымсаҕай, имигэс өйдөөх, тэрээһиннээх дьоннор. В. Титов
Үрдүк идиэйэлээх, ньымсаҕай тыллаах буолан, …… ыстатыйа уус-уран айымньыга чугасаһар. Н. Тобуруокап

даҕ. Барыстаах, сүүйүүлээх өттүн булумтуо, сатабыллаах, киирбит-тахсыбыт, кэлбит-барбыт, оҕуруктаах өйдөөх (киһи). ☉ Деятельный, энергичный, находчивый, предприимчивый
Эргитиилээх-урбатыылаах өй атыыһыттан сатаан ааҕарысуоттууру эрэ буолбакка, оннооҕор ордук хорсун быһыыны оҥорорун эрэйэрэ. Ойуку
Бэрэссэдээтэлинэн Эһэ Харах [киһи аата] Хаппытыаны, эргитиилээх-урбатыылаах албын киһини, ыкса атаһын туруортаран, холкуоһу матайдатаары, онтон илии-атах салаһаары гынар буоллаҕа. В. Протодьяконов
Кини бу күнтэн ыла булугас-талыгас, эргитиилээх-урбатыылаах кэмэрсээҥҥэ кубулуйуохтаах. У. Ойуур

даҕ.
1. Сатабыллаах, булугас өйдөөх, киитэрэй; уустук балаһыанньаттан тахсарга араас ньыманы туттар. ☉ Хитрый, ловкий, находчивый; знающий различные пути, приемы для преодоления трудностей
Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
Кини [өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС
Аныгы албастаах сахха Айхалы тардыһан, Алҕаатаҕым буоллун Саҥа ыччаппын. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. спорт. Тустууга быраҕыы араас ньыматын билэр, элбэх ньымалаах. ☉ Знающий и применяющий разные приемы борьбы
Үчүгэй быраҕыылаах, албастаах тустааччылары үөрэ-көтө бүөбэйдииллэр, эҕэрдэлииллэр, хайгыыллар. И. Данилов

большая кожаная сума, большой кожаный мешок # хааһахтан хостоон эрэр курдук (саҥар =) (говорить) находчиво и быстро, не задумываясь; хааһахтыы соһулун = идя пешком, не поспевать за своим спутником.

даҕ.
1. Күлүгү түһэрэр, сөрүүн, хаххалаах. ☉ Тенистый, прохладный, затененный
Тыһаҕастар кутуруктарын хоротон баран, күлүктээх арыы диэки ойуоккаластылар. Л. Попов
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Түүн үөһэ. Күлүктээх саад иһэ. Туолбут ый толонноох сандала Тунааран ый сэлэ мас быыһынан санньыйар. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Улахан, көстүүлээх, астык. ☉ Внушительный, видный, значительный
Баар эрэ күлүктээх сүөһүм, көлүнэр көлөм ол түөртэн кунан эрэ дии, онтукабын ыллаҕына ыал аатыттан ааһаа инибин. А. Софронов
Сайын Бүлүү өрүс устун уһуннахха, Сунтаар үөһээ өттүттэн Ленаҕа киириэххэ диэри, биир эмэ күлүктээх маһы көрбөккүн. «Кыым»
△ Дьоҥҥо биллэр-көстөр, ордук улахан балаһыанньалаах. ☉ Имеющий особое положение, известный, авторитетный
Онтон биһиги дойдуттан буоллаҕыҥ дии, куорат сиргэ, арыычча күлүктээх үлэһиппит диэн эн эрэ, онон көмөлөс. С. Ефремов
3. көсп. Үчүгэйэ суох, куһаҕан. ☉ Недобрый, неблаговидный
Отчуот обсерватория уопсай аатыгар күлүктээх санааны хаалларбыт. В. Яковлев
Олоххо утарсыылар, күлүктээх өрүттэр, итэҕэстэр аҕыйаҕа суохтар. «ХС»
♦ Уол оҕо үс күлүктээҕэ — булугасталыгас өйдөөх, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Находчивый, шустрый, бойкий молодой человек
Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II. Үс күлүктээх киһи — сыыһахалты туттаран, ону-маны булар-талар түөкүн киһи. ☉ Пройдоха, жулик.

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы