дьүһ. туохт. Чэбдигэ, доруобайа суох, кубархай, ыарыһах, аһаах көрүҥнэн; кубарыйан көһүн. ☉ Иметь нездоровый, бледный, болезненный вид; быть бледным, поблекшим
Хатыҥыр көрүҥнээх кукаарыйбыт кыыс ас тардан, сэниэтэ суохтук тутта сылдьара. М. Доҕордуурап
ср. бур. хүхэр ‘бледнеть, становиться бледным’

1. больной, нездоровый; ыалдьар киһи больной человек; ыалдьар илии больная рука; ыалдьартан илии арахпат погов. с больного места рука не сходит (соотв. у кого что болит, тот о том говорит); 2. 1) болезнь, недуг; заболевание; миигин ыалдьар булла я занедужил; 2) боль; төбөм ыалдьара улаатта головная боль у меня усилилась.

даҕ. Бэйэтин үчүгэйдик кыаммат, тэтиэнэҕэ суох (үксүгэр сүөһүнү этэргэ); мөлтөх, ыарыһах көрүҥнээх (киһини этэргэ). ☉ Хилый, слабый (обычно о скоте); имеющий ослабленный, нездоровый, болезненный вид (о человеке)
Сайыҥҥы төрүөх үксүн оккураҥ, мөлтөх буолааччы. АГГ СУоД
Наар кырдьаҕас сылгылар ханыылаһар буоллахтарына, оҕолоро оккураҥ буолар. В. Титов
Куурусса сииктээх сиргэ турар буоллаҕына, аанньа аһаабат, оккураҥ, куруук ыалдьар буолар. ДьСИи
Кини улаатан да баран, сүрдээх сытыары-сымнаҕас майгылаах оккураҥ көрүҥнээх киһи этэ. «Чолбон»

1. даҕ.
2. Ханнык эмэ ыарыыга ылларбыт, ыарытыйар, ыалдьар. ☉ Имеющий какое-л. заболевание, болеющий чем-л., поражённый какой-л. болезнью
   Аны биэс уон сылынан …… харах ыарыылаах киһини киһи булуо суоҕа. П. Ойуунускай
   Баҕыыр суруксут туран ыарыылаах атахтарынан хааман бадьаалаата. Эрилик Эристиин
3. Ыарыыны биллэрэр, ыарытыннарар. ☉ Вызывающий боль, болезненный. Ыарыылаах укуол
4. көсп. Киһиэхэ дьайыыта улахан, киһини мунчаардар, уйадытар, хаарыйар. ☉ Болезненно воспринимаемый, обидный для кого-л. (напр., о словах)
   Көннөрүгэ күүтэр, ахтар, Көмүһүөм, бэрт ыарыылаах. П. Тобуруокап
   Сороҕор итинник алҕас тыллар тустаах киһиэхэ ыарыылаах буолуон сөп. Н. Лугинов
   Мин тус олоҕум итинник аһаҕастык эһиги иннигитигэр арыллыбыта миэхэ ыарыылаах, табыгаһа суох. ДС ААА
5. аат суолт. Ыарыыга ылларбыт, ыалдьар киһи. ☉ Тот, кто болеет, нездоровый, больной
   Ис ыарыылаахтар барыта кинилэр буолан истилэр. Амма Аччыгыйа
   Араҥ ыарыылааҕы төһө эмэ уһуннук көрөн-истэн, кыстык угун саҕа балаҕаҥҥа бииргэ олорбут дьон кимнээҕэр өлүөр, чэгиэн сылдьаллара эбитэ үһү. С. Маисов. [Нуучча быраастара] оччотооҕуга тыҥа ыарыылаахтары икки-үс ый устата кымыһынан эмтээһин улахан туһаны биэрэрин кэтээн көрөр кыахтаммыттара. ЩМС ККЭБС

прил. 1. маарынныыр; он похож на отца кини аҕатыгар маарынныыр; 2. в знач. вводн. ел. похоже быһыыта; вы, похоже, нездоровы эн, быһыыта, өлүөрэ суох- хун; # похоже на то, что......курдук; ни на что не похоже туох да сиэригэр баппат (быһыы).

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.

1. даҕ.
2. Тиийиммэттүгэммэт, кыһалҕалаах олохтоох, дьадаҥы. ☉ Бедный, неимущий, несчастный
   Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут, аһаабакка-сиэбэккэ ууруммут эттэрин, арыыларын …… барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
   Кыһыллаай эрэйдээх кыаммат ыал оҕотун дьылҕата дьылҕаламмыт. Л. Попов
   Кыаммат кыра норуот ыраах тыа баһыгар үүрүллэн, дойду киэнэ куһаҕанын, сир киэнэ соппоҥун тутан олорор этэ. Күндэ
3. Ыарытыйар, сэниэтэ суох, бэйэтин харанар кыаҕа суох. ☉ Нездоровый, хворый, слабый, физически немощный
   Кыаммат кырдьаҕас даҕаны Баар буоллаҕына — Биэрдин сүбэни-аманы Үтүө тылынан. Эллэй
   Миитэрэйим, мин доҕорум, Били кыаммат, сытар бэйэтэ Пионердарга тиийэн кэлбит. С. Тарасов
   Чэ, һыллыай, улахан-улахан баһыыба буоллун! Кырдьаҕас киһини абыраатыҥ, бэйэм соҕотоҕун адьас кыаммат суолбун оҥорон биэрдиҥ. «ХС»
4. аат суолт. Бэйэтин бэйэтэ ииттинэр кыаҕа суох, тиийиммэт-түгэммэт быстар дьадаҥы киһи. ☉ Крайне бедный человек, который не в состоянии обеспечить собственное содержание, бедняк
   Миигин кытта куоракка барсыҥ! Онно эһиги саҕа тулаайахтар, кыамматтар булан иитиллэн киһи буолбут сирдэрэ. Эрилик Эристиин
   Истэҕин дуо, гражданка, мин кыамматтары хааччыйар салаа үлэһитэ буолбатахпын. Софр. Данилов
   Сотору харчы кэлиэ, онуоха диэри арыыга, түүлээххэ, көмүскэ уонна букатын кыамматтарга иэс биэриэххэ сөп. Н. Якутскай