разг. нелюдимый, замкнутый; түҥкэтэх киһи нелюдимый человек # түҥкэтэх сир глухое захолустье.

м. 1. обл. (волк) соҕотох бөрө; 2. пе-рен. (нелюдимый человек) түҥкэтэх киһи; # смотреть бирюком түҥкэтэх көрүҥнээх буол.

м. 1. дьиикэй омук киһитэ (төрүт былыргы турукка олорор биис кипитэ); 2. перен. разг. (нелюдимый человек) наһаа түҥкэтэх киһи, напаа килбик киһи.

прил. 1. (о растениях) дьиикэй; дикий виноград дьиикэй виноград; 2. (о животных) кыыл, сир; дикая лошадь кыыл сылгы; дикие звери сир кыыллара; 3. (о людях) дьиикэй; дикие племена дьиикэй биистэр; 4. (грубый, необузданный) дьиикэй, толоос; дикие нравы дьиикэй майгылар; дикая выходка толоос быһыы; 5. (нелюдимый, застенчивый) түҥкэтэх, килбик; 6. (странный, нелепый) дьикти, олуона; # дикое мясо сиикэй эт (бааска); дикая местность туҥкэтэх сир (киһи олорбот сирэ).

даҕ.
1. Киһи-сүөһү сылдьыбат, кэлиитэ-барыыта суох (сир). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
Дьон куттананнар аттаах да, сатыы да буойун эрэйинэн тиийэр ойуурдаах уонна бадарааннаах түҥкэтэх сирдэргэ саспыттара. ЛВИ БУӨ
Лааҥкылаах түҥкэтэх ойуурга хагдаҥ эһэ дугуйданар. КЗА АҮө
Кэбээйи түбэтэ уу, тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
2. көсп. Кэнэн, бэйэтэ бэйэтигэр бүкпүт (хол., киһи); сайдыыта суох, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Нелюдимый, замкнутый (напр., о человеке); неразвитый, отсталый (напр., о жизни)
Махсыыны олорор сирин курдук эмиэ улахан түҥкэтэх, олус көнө киһи дииллэр. А. Бэрияк
Ол курдук биһиги, үөрэнээччи да ыччат, үксүбүт түҥкэтэх, кэнэн буоларбыт. Д. Таас
Былыргы дьон көр оннуктар, түҥкэтэх үйэҕэ төрөөн түҥкэтэх буолаллар. А. Фёдоров
[Дора] урут түҥкэтэх бэйэтэ кэпсэтинньэҥэ, сайаҕаһа дьэ киирбит. В. Яковлев
ср. тат. төнтек ‘угрюмый, мрачный, молчаливый’

даҕ.
1. Ханан да быыһахайаҕаһа суох, биир күдьүс, бүтэй; ньыгыл, чиҥ. ☉ Не имеющий просвета, сплошной, цельный; твердый, монолитный
Суорба хайа сирэйиттэн суоруна, буруус буолар дьилэй тааһы логлорутан ылан, баллырдаан баран, уунан өрө уһааран аҕалан, кыһыны быһа дьиэлэригэр суоруна тааһа, чочу, буруус оҥортууллара. Болот Боотур
Үүттүүр коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйаллара. Онно кэлин динамиты угаллара уонна дэлби тэптэрэллэрэ. И. Данилов
Ол күһүн сир харатыгар …… Тоҥ буору, Дьилэй буору, Сэниэтэ суох хойгуолар, Хара суор тумса буоланнар, Хаһа турбуттара. Н. Босиков
2. Чэгиэн, чиргэл, туох да дьиэгэ суох. ☉ Здоровый, крепкий, нормальный, без каких-л. изъянов
Сааһын тухары ким даҕаны сиирэ охсон симэһин таһаарбатах, хайа анньан хаан оҕуолаппатах, дьик гыммат дьилэй куҥнаах оҕонньор. Болот Боотур
3. көсп. Кыраҕа кыһаллыбат, дьиппиэн. ☉ Невозмутимый
Сардаана кыраҕа долгуйбат холку, бэл соччо саарыыры, санаа оонньуура, бутуллара диэни билбэт чиҥ куттаах дьилэй киһи этэ. Н. Лугинов
♦ Дьилэй дабархай сүүрбэт киһитэ - кэччэгэй киһи, киниттэн киһи тугу да көрдөөн ылбат киһитэ. ☉ Скупой, жадный (соотв. (у него) зимой снегу не выпросишь).
◊ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) - 1) эргэр. урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох чэгиэн, бүтэй эттээххааннаах. ☉ По представлениям древних якутов, человек физически и духовно крепкий, с устойчивой психикой, не способный к видениям
- Ити биир кыыс кэлэн турар, этэ аһаҕас баҕайы эбит, оттон эрэ, муос курдук, дьилэй эттээх-сииннээх, букатын атын күтүр эбит. А. Сыромятникова; 2) көсп. түҥкэтэх; сайдыыта суох, тугу да билбэт-көрбөт, өйдөөбөт. ☉ Замкнутый, нелюдимый; неразвитой, невежественный
Самналлыбыт балаҕаҥҥа Сабылыннар да, саха Олус оннук «дьилэй куҥнаах» Омук муҥнаах буолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
«Чэ, тугу да диэ! Дьилэй эттээх сордооххун! Тимиргэ да, эйиэхэ да эппит син биир!» [диир дьахтар эригэр]. Р. Баҕатаайыскай

даҕ.
1. Хоччорхой, кытаанах эбэтэр олус халыҥ буолан бороҕой (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Жесткий или слишком грубый, толстый, стесняющий движения (обычно об одежде)
Тугу да билбэккэ сыарҕаҕа олорон иһэр киһи …… кэннин хайыһан көрөөрү гыммыта, саҕынньаҕа көһүүнэ бэрт буолан, кыайан эргиллибэтэ. В. Протодьяконов
Кыыс хас да төгүл тыраахтар тиһилигэр атаҕын уураары уунна да, көһүүн таба күрүмэтэ кыайан уурдарбата. Дьолбут к. Таба ыстааным хаамарга көһүүн. «ХС»
2. Көһүйбүт курдук, аанньа токуруйбат (хол., тарбах, илии). ☉ Малоподвижный, неуклюжий, негибкий (напр., о руках, пальцах)
Дьокуускайга биир хаһыат эрэдээксийэтигар …… үөрүйэҕэ суох көһүүн тарбахтарынан бадьахтаммыт ыарахан ис хоһоонноох суругу кытта кичэллэн оҥоһуллубут түөрт-биэс хаартыска тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Инчэҕэй таҥаһы көһүүн тарбахтарынан ылан, ытын хааннаах түүтүн сэрэнэн сотто, кичэйэн ыраастаата. Н. Борисов
△ Кытаанах, хоччорхой, токуруйбат (хол., түү). ☉ Жесткий, твердый (напр., о перьях)
[Буура Дохсун бухатыыр] үҥүүнү көлүннэри охсубут курдук көһүүн соҕус көҕүс түүлээх …… оҕо хотой кыыл буолан …… улуу халлаан улаҕатыгар олодуйа охсуллан таҕыста. Эрилик Эристиин
Тоҥсоҕой кутуругар эмиэ өйөнөр: кутуругун дороххой, көһүүн куорсуннара мас хатырыгар бөҕөтүк тирэнэллэр. ББЕ З
△ Имигэһэ, сымсата суох. ☉ Неуклюжий, неповоротливый
Көтөр эрэ барыта, көһүүн анды буолбатах. П. Тобуруокап
Хойууктар, уйуктаах буолан баран, нэстэрэ, көһүүннэрэ кэпсэлгэ киирэр. Багдарыын Сүлбэ
3. көсп. Тоҥуй, хаҕыс, тымныы; элэккэйэ суох, тоҥкуруун (киһи, сыһыан). ☉ Черствый, холодный, жесткий, нелюдимый; неприветливый (о человеке)
Баҕар эн, сэгэриэм, миигиттэн, Бу көһүүн, ыарахан киһиттэн, Хоргутан-хараастан ыллаатыаҥ, Кистээҥҥин бүтэйдии ытаатыаҥ? М. Тимофеев
Дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэр. С. Федотов
Кини убайын курдук көһүүн буолбатах. Кыргыттарга сыстаҕас, онон [билсэр кыыс] баара чахчы. П. Аввакумов
4. Бытаан, көнтөрүк. ☉ Неповоротливый, неуклюжий, медлительный
Омос көрдөххө дайылгы, Көһүүн уолчаан ыксал кэмҥэ Оноҕос тэҥэ ойор эбит. Р. Баҕатаайыскай
Наһаа мөдөөн, олус көһүүн курдук да, киниэхэ ким баҕарар ымсыырыах кыыма баар — сүрэх-санаа баҕата. С. Федотов
△ Саҥаны ылынымтыата суох, хаалынньаҥ, унуку. ☉ Косный, рутинный, консервативный
Туох эмэ саҥа үөскээһинигэр онуоха көһүүннэр. Суорун Омоллоон
Сүөһү туһунан өйдүүрэ Сүрдээх тутах, көһүүн. Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тарасов
Аныгы ыччат көһүүн буолла, үчүгэй өттүгэр, хайдах эрэ, ыараата дииргэ эрэ тиийиллэр. Э. Соколов
5. Хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Грубый, низкий и глухой (голос)
Татаар эмээхсинэ Фатима эр киһилии көһүүн куолаһынан кими эрэ мөҕөр. И. Гоголев
6. Күүттэххэ бараммат, хамсаабат, барбат курдук бытаан (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Двигающийся очень медленно, будто стоит на месте, остановился (о течении времени — напр., при ожидании)
Хараҥа түүҥҥэ хонук сири көрдүүр кэриэтэ, күүттэриилээх дьыл-хонук Көһүүнүн ньии, кэлэрэ! Р. Баҕатаайыскай
Бүтүн көһүүн чаас ааспытын кэннэ кинини иһирдьэ хоско аһарбыттара. Софр. Данилов. Көһүүн күн-дьыл аалыҥнаан Аргыый устар. К. Кулиев (тылб.)