даҕ. Уйаара-кэйээрэ биллибэт, киэҥ-куоҥ. ☉ Необозримый, бескрайний, безграничный
Күөх мэндэл х а ллааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Ыраас мэндэл толооҥҥо кыһыл көмүс ураһалар кылбачыспыттар, үрүҥ көмүс дьиэлэр үөрдүспүттэр. Д. Апросимов

уйаара-кэйээрэ биллибэт (или көстүбэт ) дойду необозримые края, бескрайняя страна.

кэттэтэ биллибэт (кэтитэ биллибэт) — уйаара-кэйээрэ биллибэт, муҥура көстүбэт. ☉ Обширный, необъятный, безграничный, бескрайний, необозримый
Кэттэтэ биллибэт киэҥ дайдым киэбин тухары кэтит кэһии тэнийбит. Саха нор. ыр. I. Бу ииппит Иэйэхсит, айбыт Айыыһыт биһиэхэ эргийэҥҥит, …… кэттэтэ биллибэт кэтит кэһиигитин биһиэхэ дьэбэлгэдитэн кулуҥ! ХИА КОВО

даҕ.
1. Чопчу быһыылаах-таһаалаах, бэрээдэктээх. ☉ Имеющий контуры, очертания, четкую форму, определенный порядок
Аҕыс иилээх-саҕалаах Аан ийэ дойдум Ачатыттан таҕыстым... П. Ойуунускай
Аҕыс иилээх-саҕалаах Айгыр ыһыах аһылыннын. С. Зверев
Тоҕус иилээхсаҕалаах Туруу бараан дойдубут. С. Васильев
2. көсп. Наһаа киэҥ, быһыыта-таһаата биллибэт (буолбат ф-ҕа тут-лар). ☉ Необозримый, безграничный (употр. в отриц. ф.). Иитэ-саҕата суох дойду. Иитэ-саҕата суох истиэп устун айаннатан истэ
♦ Иитэ-саҕата биллибэт - 1) муҥурун киһи билбэт, наһаа киэҥ-куоҥ. ☉ Не имеющий видимых границ, безграничный, необозримый (напр., о просторах)
Иитэ-саҕата биллибэт ийэ дойдута миэхэ атыннык көстүбүтэ. «ХС»; 2) киһи кыайан быһаарбат, наһаа булкуллубут. ☉ Весьма запутанный. Иитэсаҕата биллибэт дьыала. Иитэ-саҕата суох - сиэри таһынан, аһара баран (хол., мөх). ☉ Сверх всякой меры, чересчур (напр., ругать, ругаться)
«Бу күтүр киэргэммитин, бэйбириэт ыстааннаах буола-буола», - диэн туох да иитэсаҕата суох мөҕөн барда. Эрилик Эристиин. Иитэ-саҕата суох айдаан - наһаа улахан айдаан, киһи тугу да гыныан булбат айдаана. ☉ Невообразимый шум-гам, гвалт, большой скандал. Уопсай иннигэр бэҕэһээ киэһэ иитэ-саҕата суох айдаан буолбут. Иитэ-саҕата суох бар - наһаалаа, аһара быһыылан. ☉ Не знать меры, преступать границы, выходить за рамки приличия. Бу уолаттар мэниктээн иитэ-саҕата суох бардылар
△ Киһи тылын истибэт буол. ☉ Не слушаться кого-л., не повиноваться кому-л.
Аҕабыыт [кинини дьиэттэн таһааттарарга] эппитигэр, Татыайык ордук иитэ-саҕата суох барбыта. Эрилик Эристиин

уйаара-кэйээрэ биллибэт (көстүбэт) — улаҕата көстүбэт олус киэҥ, нэлэмэн. ☉ Бескрайний, необозримый, безбрежный
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас-хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов
Ол үрэх уҥуоргу өттө урут сэлиэһинэй бурдугунан уйаара-кэйээрэ көстүбэт унааран олорор буолара. Суорун Омоллоон
Маннык киэҥ, уйааракэйээрэ биллибэт, нөҥүө саҕата-кытыыта көстүбэт толоон баарын кини өйдөөбөт. Н. Заболоцкай
Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. В. Яковлев; уйаара-кэйээрэ суох — тохтоло суох кыатаммакка, күүскэ. ☉ Безудержно, безостановочно (делать что-л. — напр., плакать, работать)
Кыыча, саҥам иһиллиэ диэн суорҕанын бүрүнэн, ийэтин аһынан, бопторон бөтө-бөтө, уйаара-кэйээрэ суох ытыы сыппыта. Софр. Данилов
Түүн буолтун боруҥуй биллэрэн, күнүс буолтун сырдык көрдөрөн, уйаара-кэйээрэ суох уһуннук үлэлээтилэр. Бэс Дьарааһын

даҕ. Устата-улаҕата көстүбэт киэҥ, киһи хараҕар дьиримнээн, эйэҥэлээн тунаарыйан көстөр (сир). ☉ Необозримо широкий, открывающийся взору, переливаясь разными оттенками красок и затянутый лёгкой дымкой (напр., дали, просторы)
Халлааҥҥа эмискэ дьэргэлгэн көстөн кэлэр. Уста сылдьар муустаах Хотугу муора унаар-мэнээр урсуна, күп-күөх оттоох-мастаах кытыла, илиигэ тутуллуох курдук, эйэҥнии дьиримниир. Суорун Омоллоон
Унаар-мэнээр улуу күөлгэ Умса оонньуур кубалыы, Ыйбыт устар үөлдьүөлгэ, Былыт уҥуор кылбаҥныы. Л. Попов
Халлаан уута халыйан тахсан Улаҕата көстүбэт Унаар-мэнээр сыһыыбын угуттаата, Туората көстүбэт Тунаар солко сыһыыбын толордо. С. Тимофеев
◊ Унаара-мэнээрэ биллибэт — ыраах сиринэн тайаан сытар, олус киэҥ (сир). ☉ Безграничный, необъятный, необозримый (о местности)
Ханан да маһа суох унаара-мэнээрэ биллибэт туус маҥан хаар устун сурулатан истибит. А. Софронов
Саллааттар, ыраах көстөр мыраан кэтэҕэр унаара-мэнээрэ биллибэт киэҥ тайҕаҕа хорҕойо куоталлар. Н. Якутскай
Унаардара-мэнээрдэрэ биллибэт киэҥ күөллэр хочолоро сибэкки былаастаах күөх нуолур солко отунан бүрүммүттэр. «ББ»

даҕ., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт. ☉ Необозримый, бескрайний
Аймах дьонум иннэ диэммин, Аҥаарыйар истиэптэри, Атах сыгынньах сиэлэммин, Ача күөҕүнэн симиирим. И. Эртюков
Урукку охсуулаах дьылларым Уларыйар улаҕа өттүгэр, Алдьархайдаах ааспыт дьылларым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар, Отут биэс биис ууһа Ол-бу улуус диэн Иһиллэ илигинэ аан ийэ дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Аан дойдум Ааттаах өрүһэ Аҥаарыйар Лена аналлаах уола, Попов Федор Кузьмич Арҕааҥҥы фроҥҥа Ананан айаннаабыта. Н. Степанов
Килэдийэр муора мэндээрэ Кэрдиистэнэн кэллэ Аҥаарыйар далай арҕаа Адаарыйа түстэ. С. Васильев
♦ Аҥаарыйар ааттааҕа — ким эбэтэр туох эмэ чулуута, саамай үчүгэйэ. ☉ Лучший, превосходный из массы людей
Алдьархайдаах Аллараа дойду Аҥаарыйар ааттааҕа буолан бараҥҥын Акаарыгынан алдьаныах эрэйдээххин. П. Ойуунускай
Тумулу үрдүнэн баран иһэн, сибилигин аҕай атыыр кырынаас аҥаарыйар ааттааҕа кутуйаҕы соспутунан ыраах-ыраах тамнааттана турбут суолун көрдө. Амма Аччыгыйа
«Психология» диэн предмеккэ лиэксийэ киэнин аҥаарыйар ааттааҕын истэн, быһытаорута бэлиэтэммэхтээн, быһата, орто устудьуон үлэлиирин тэҥинэн тиҥинэтэн истим. «ХС». Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан фольк. — уйаара-кэйээрэ биллибэт үрдүк сырдык халлаан. ☉ Необозримо высокое светлое небо
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон

1. туохт.
2. Ханан да долгуна суох биир кэм килэйэн көһүн (чуумпурбут улахан күөл, өрүс ньуурун туһунан). ☉ Открываться взору широкой и гладкой поверхностью, разливаться (об озере, реке)
   Мас быыһынан улахан баҕайы тыымпы күөл уута мэндээрэн көһүннэ. Н. Неустроев
   Лена эбэ хотун сиэркилэ таас курдук, ханан да долгуна суох мэндээрэн с ы т а р. Н. Якутскай
   Эбэтэ киниэхэ туох бэлэҕи ууран тоһуйбутун биллэрбэккэ, ылы-чып баран мэндээрэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. Мээнэнэн унаарыччы көр (киһи киэҥ ник көрбүт харахтарын этэргэ). ☉ Смотреть бессмысленным взглядом широко раскрытых глаз
   Кыыс мэндээрбит харахтарын көрөн, Лаана кыбыстан чугаһаабатаҕа. В. Гаврильева. Куриль муунтуйбут дууһата бобута туппахтыыр ыарыытыттан харахтара иччитэ суоҕунан мэндээрэр. С. К у р и л о в (тылб.)
   △ Туох да кыһалҕата суох курдук көр-иһит, тутун. ☉ Выглядеть, казаться бездумным, беззаботным, беспечным
   Эмээхсин сыбаайбаны сөбүлүү и һ и т т э , оттон Дарбыанап иһиттэ эрэ, истибэтэ эрэ, көннөрү мэндээрэн олордо. «ХС»
4. даҕ. суолт. Уйаара-кэйээрэ биллибэт, киэҥ. ☉ Необозримый, безбрежный, бескрайний
   Түгэҕэ биллибэт күөх мэндээр халлаан Бүлүү куоратын саба бүрүйэн турарга дылыта. Н. Якутскай
   Ханан да иитэ-саҕата суох курдук мэндээр туундара халыан тымныыттан бөҕүөрэн ыйы быһа боруҥуйу саба тардынар. В. Васильев

обычно употр. в отриц. ф. имеющий, определённые контуры, очертания, определённую форму, порядок; иитэ-саҕата суох айдаан невообразимый шум, гвалт; иитэ-саҕата суох киэҥ дойду необозримая страна; аҕыс иилэх-саҕалаах аан ийэ дойду фольк. восьмиободная,. восьмикрайняя изначальная матушка-земля (т. е. земля людей, полная гармонии и порядка).

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай