I 1) шалун, баловник || шаловливый, баловной; шальной; мэник уол мальчик-шалун, шаловливый мальчик; 2) дурак, глупец || дурной, глупый; далай мэник далаҕа непроходимый дурак.
II частица разг. выражает постоянное длительное действие часто, много; ытырдар мэник буоллум я начал часто чихать; күлэр мэник буолбут кыыс хохотушка; ср. мээрик .

трущоба, непроходимая чаща; сирэ баранан симилэх буолла фольк. кончилась земля, началась трущоба.

аат. Наһаа лааҥкылаах, киһи сатаан сылдьыбат иһирик ойуура. ☉ Непроходимая чаща
Тогойкин …… сыбары үнтү барчалаан киирэн, тыла тоҥуор, бэлэһэ аһыйыар диэри тоҥ хаптаҕаһы тоноон сиэтэ. Амма Аччыгыйа
Сыбар иһигэр киирбиттэрин кэннэ, куобах саҥата өссө биирдэ ньарылаата. Н. Заболоцкай
Ынахтар ойууру, сыбары кэтэн мэнээк ыһыллан сордообуттара. П. Аввакумов
ср. казах. диал. шүбар ‘место, изобилующее растительностью’, туркм. сүмме ‘непроходимый, дремучий (лес)’, бур. шэбэр ‘чаща’

даҕ.
1. Хойуу ыарҕанан, намыһах хахыйаҕынан, ньирээйи талаҕынан саба үүммүт (сир). ☉ Заросший кустарником, молодым березняком (о местности)
Аабылааннаах сирдэринэн, Үтүө-түрүө үрүйэлэринэн, Үтүрүм-хатырым мастарынан Үөмэсаамас көтүттэ. П. Ойуунускай
[Көмнөх хаар сүгэһэрдээх Күөх лабаа] Талах аабылааннаах Тарыҥ үрүйэтиттэн Туһахтарын кэрийэн, Туртаччы кырыаран, Эһэм эрэйдээх Эстэн-быстан киирэрин санатта. В. Миронов
2. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах (сыҥ, ойуур, тыа). ☉ Покрытый сплошным валежником, непроходимый (лес, чащоба)
Атахтаах эрэ барыта Алларыйан айанныыр Адаархай аабылааннаах, Аатырбыт лааҥкылаах, Киһисүөһү үктэммэтэх Киҥкиниир кэтит сиһи кэтэх өттүнэн Кэдэрги түһэн, Киирэн кэллилэр. Н. Ефремов

только мн. 1. (лесные) сыбар; непроходимые дебри киһи сатаан сылдьыбат сыба-ра; 2. (глушь) түҥкэтэх сир; он заехал в такие дебри! кини олус түҥкэтэх сири булбут; # залезть в дебри наһаа дириҥэр киир.

1. даҕ. Хойуу уһун лабаалардаах, намыһах, төрдүнэн суон (мас). ☉ Утолщённый к корню, низкорослый, ветвистый (о дереве)
   Суон чаллах бэһи түөрт өттүттэн сирэйин суорбуттар. Саха сэһ. I
   Сонос соҕус чаллах хатыҥы арыылаан ылан, тулатын эргиччи табыйда. Күннүк Уурастыырап
   Алаас арҕаа өттүгэр чаллах тииттэр күлүгүрэн тураллар. А. Фёдоров
2. аат суолт. Хойуу уһун лабаалардаах, төрдүнэн суон мас. ☉ Крупное, с толстым основанием, кряжистое, ветвистое дерево
   Аатырбыт Кэҥкэмэ үрдүгэр Арбаҕар чаллах төрдүгэр Алта аарыма кусчуттар Арай биирдэ мустубуттар. П. Тобуруокап
   Аар дьалхаан тайҕа аарыма чаллахтара Аттынааҕы ыаллыы мастарын Атаҕастыы-күөнтүү сабырыйан [тураллар эбит]. «ХС»
   ◊ Арыы чаллах көр арыы I
   Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт [Үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай. Эт чаллах — симмит курдук киппэ. ☉ Плотный, мускулистый
   Морозка [ат аата] эт чаллах, сэксэгэр түүлээх, сэлиик, иччитигэр маарынныыр. А. Фадеев (тылб.)
   Павлуша улахан төбөлөөх, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
   ср. чув. чатлах ‘дебри, непроходимый лес’, тув. чаҕлак ‘тенистое место’, алт. чаал ‘низкий кустарник; молодой (о дереве)’, тув. чалбак ‘широкий, расширенный’

аат. Саха сирин айылҕатын биир ураты көстүүтэ: өрүстэр тардыыларынан (хол., тайҕа быыһыгар) үөскээбит киэҥ кумах сир. ☉ Уникальное явление якутской природы: занесённый песком обширный участок какой-л. местности (в том числе тайги) в бассейнах рек, тукулан
Сорох тукулааннар алта көскө тиийэр усталаахтар уонна дьиҥнээх кумах куйаар курдуктар. Багдарыын Сүлбэ
Иннибэр биллэр-биллибэт бэс мастардаах, бэрдьикэлэрдээх киэҥ кумах тукулаан хара буркунунан ытылла олорор. С. Никифоров
«Ким да булбатын» диэбиттии Ийэ сир күөх төлөнүнэн умайар күндү гааһын маннык дулҕалаах, маардаах, эмиэ да тукулааннаах сирдэргэ кистиир эбит. «Кыым»
◊ Көс (көһө сылдьар) тукулаан — сиртэн сиргэ тыал көмөтүнэн сыҕарыйар, хамсыыр киэҥ кумах сир. ☉ Перемещающиеся пески, кочующий тукулан
Тэбиэн көлө Баттаҕын курдук Абына мастар; Тэбиэн көлө Уоһун курдук Көс тукулааннар. Н. Босиков
Аргыстарым сүрүн дьарыктара атын: үрэх үүнээйитин, тыаҕа үүнэр маһы уонна көһө сылдьар тукулааны үөрэтии. И. Егоров
Тохтообут сирдэрин уҥа өттүгэр хаһааҥҥыта эрэ уот тоҕо сиэн кэбиспит сирэ сэндээрэн көһө сылдьар тукулааннарга маарыннаан көстөрө. «ХС». Тукулаан тыа түөлбэ. — бадарааннаах лааҥкы тыа. ☉ Непроходимый лес с валежником и болотистой почвой
Бу дириҥ байҕал түгэхтээх, Туой буор ортолоох, Тукулаан тыа уһуктаах Туруук таас хайалары Тутан турар. Д. Говоров
Тукулаан тыаларбын туораталаан, …… Туоһапка саабынан Тоҥ мутукка олорор Тииҥ кыыллары тэһиргэттим. Н. Степанов. Туус тукулаан — ото-маһа суох, бүүс-бүтүннүү кумах сир. ☉ Местность, полностью занесённая песком, лишённая растительности
Эмискэ иннибитигэр туус тукулаан көһүннэ. «ББ»
Үрэхтэр сүнньүлэринээҕи бархааннары олохтоохтор …… туус тукулааннар диэн өбүгэ саҕаттан сахалыы ааттыыллар. ГКН КК
ср. эвенк. тукалаан ‘дюна’

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.