ааттан диэнтэн хай
аата. Көннөрү аармыйа гвардейскайга уларытыллан ааттаныыта тустаахтарга ураты улахан сабыытыйа. А. Данилов
Беллетристика — кэпсээнинэн (прозанан) суруллубут уус-уран айымньылар (арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка) уопсай ааттаныылара. ВГМ НСПТ

аат. Норуот тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ: аптаах-алыптаах, өйтөн оҥорон күүркэтиилээх өрүттэрдээх орто кэпсээн. ☉ Сказка (жанр фольклора)
Остуоруйа диэн норуот бэйэтин баҕатын, эрэлин, олоҕундьаһаҕын туһунан этэр, кэрэхсэллээх дьикти-дьиибэ, күүркэтиилээх кэпсээн ааттанар. Саха фольк. Кини наһаа элбэх остуоруйаны билэр. Амма Аччыгыйа
Остуоруйа аата остуоруйа, Остуоруйа омуннаах буолааччы, Кэм-кэрдии да уста, уларыйа, Кэлиэхтээҕэ кэлэ турааччы. Болот Боотур. Эпическэй салааҕа киирсэллэр: олоҥхо, остуоруйа, поэма, арамаан, сэһэн, новелла, кэпсээн, үгэ, уус-уран уочарка уо. д. а. ВГМ НСПТ
русск. история

1. аат.
2. Таҥаска эбэтэр туох эмэ оҥоһукка абырах, киэргэтии быһыытынан кыбыта тигиллэр, киллэриллэр лоскуй. ☉ Отдельный кусок ткани или другого материала, вставляемый в полотно в виде заплатки или украшения
   [Пал Палыч] Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн …… хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа …… наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай
   [Ремесленниктэр] вазалары, чааскылары уонна шкатулкалары быһыы ойууларынан, уруһуйдарынан, күндү таас киллэһиктэринэн сабаллара. АЕВ ОҮИ. [Сон] барыта киллэһигинэн тигиллибит таҥас буолан биэрбитэ. «Ленин с.»
3. көсп. Литературнай айымньыга кыбытыллыбыт бэйэтэ туспа, сүрүн тиэмэттэн туоруур ис хоһоонноох лоскуй. ☉ Уклонение от темы произведения, лирическое отступление
   Кыбытан биэриим билигин Лирическэй киллэһиги. Баал Хабырыыс
   Ким «Алдьархайы» аахпыт, ол …… лирическэй киллэһиктэри бэлиэтии көрбүтэ буолуо. «ХС»
   Николай Кондаков дьоруойун хараахтарын уусуран киллэһик көмөтүнэн арыйар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Быстах, туспа. ☉ Вставной, отдельный
   Суруйааччы арамааҥҥа …… киллэһик эпизодтары, новеллалары киллэртиир. ОГГ СМ
   Киллэһик сюжет өссө кэпсээн сүрүн тиэмэтин быһыытынан ырытыллар. СЛСПҮО

аат.
1.
кэпсээн 1 диэн курдук. Кини хара хараҕа, Кырасыабай дьүһүнэ, Кийиит дьахтар кэпсэлигэр Кэмэ суох кэрэхсэнэр. И. Чаҕылҕан
Мин бастаан суруммахтаан иһэн, кини кэпсэлигэр ылларан, бүүс-бүтүннүү истэр кулгаах олордум. ВВ ТТ
Дьэ маннык мин эйиэхэ кэпсэлим. «ХС»
2. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн иһэр, элбэхтик кэпсэнэр кэпсээн, сонун, сурах о. д. а. ☉ Рассказ, новость, слухи и т. д., многократно пересказываемые, передаваемые из уст в уста
Бөһүөлэк дьонун кэпсэлэ наар сааскы булка ким хайдах бэлэмнэнэн эрэрин, кэлээри турар булт хайдах буолуохтааҕын тула эргийэр. С. Тумат
Дэлэҕэ даҕаны «Ньукулаас курдук иистэнньэҥ», «Ньукулаас курдук асчыт» диэн дьиэ аайы кэпсэлгэ, холобурга сылдьыа дуо? С. Никифоров
Хайа сылга ханнык туонаттан төһө хоппо балык муҥхаҕа кэлбитин туһунан кэпсэл нэһилиэнньэҕэ киэҥник биллэр. И. Сосин
3. Былыргы олох туһунан кэпсээн, номох. ☉ Сказ, сказание, рассказ исторического содержания
Айыылар тустарынан биирдии айымньылары (кэпсэллэри, тойуктары) миф диэн ааттанар. Саха фольк. Остуоруйаны, сэһэни, Олоҥхону да кэпсэли Олус таттаран иһиллиир Оҕо остуолга кэккэлиир. И. Эртюков
Софрон Данилов Манчаары туһунан новеллаларынан суруллубут сэһэнигэр урукку кэпсэллэр үгүс өттүгэр бэркэ туһаныллан, аныгы өйгө-санааҕа хабаатыннаран таһаарыллыбыттар. СГС ӨСҮДь
4. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн курдук — көр кэпсээн). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (то же, что кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит?) Көхсүн этиппэхтээн, уоһун соттумахтаан баран: «Кэпсэлгит?» — диэн сөҥ куолаһынан ыйытар. Н. Якутскай
Үөрэ-көтө тиэтэлинэн Илиититтэн ылабын, Саха дьонун идэтинэн: «Кэпсэлиҥ», — диэн барабын. П. Тобуруокап
[Мэхээлэ оҕонньор:] Кэпсиэ. [Хара Наһаар:] (олорбохтоон баран). Суох, эн кэпсэлиҥ? Күндэ
◊ Кэпсэл оҥоһун (гын) — кэпсээн оҥоһун (гын) диэн курдук (көр кэпсээн)
Кинини киһи үксэ билэр. Киэн тутта кэпсэл оҥостоллор. И. Эртюков
Мин көрдөһүүбүн ылыннаххына, эн үтүө санааҥ туһунан бар дьоммор кэпсэл оҥостуом, эн күлүккэр үҥүөмсүктүөм! Г. Угаров
Ол сайдыыбытын соруйан көрө, өйдүү сатаабатахха, киһи сөҕүөҕэ, кэпсэл гыныаҕа суох курдук, барыта буолуох буолбутун, кыаллыах кыаллыбытын курдук көстөр. ЧКС ОДьКИи
Кэпсэлгэ сырыт (киир) — кэпсээҥҥэ киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Биһиги да киэн туттардаахпыт, кэпсэлгэ киирэр сэһэннээхпит. И. Данилов
Дьэ били кэпсэлгэ сылдьар кураанах бөстүөн хаата ньаалбаан уон тииҥҥэ турара онно. Н. Заболоцкай
Эйэҕэһин, үчүгэй эмчитин туһунан кини билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. «Кыым»

аат.
1. Урут буолан ааспыт эбэтэр ким, туох эмэ туһунан кэпсээн, уос номоҕо оҥоруу, былыргы кэпсээн. ☉ Устный рассказ, история, передающиеся из поколения в поколение, предание
Сорох өс хоһоонноро ол-бу сэһэннэртэн, көрдөөх кэпсээннэртэн, биитэр остуоруйалартан үөскээн-төрөөн тахсаллара саха фольклоругар баар. Саха фольк. Оксана бу сэһэни ийэтиттэн, атын да кырдьаҕас дьонтон истэр буолара. Суорун Омоллоон
Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар, дойдутугар үгүс үйэлэргэ аата ааттана, сэһэн буола туруо. А-ИНА ДьБО
2. Сиһилии, уһуннук сэһэргэһии; сэһэргээһин. ☉ Долгая, подробная беседа; рассказ
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһууга үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньордоох эмээхсин аһыыр кэмнэрэ эрэ буоллар сэһэннэрэ тобуллааччы, онон бу киэһэ эмиэ була сатыы-сатыы кэпсэтии буолан барда. Эрилик Эристиин
Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. И. Федосеев
3. лит. Арамааннааҕар кыараҕас сюжеттаах литературнай айымньы. ☉ Повесть (литературный жанр)
Онон сэһэммит бастакы, иккис бастарын син ситимнээтибит. Н. Габышев
Сэһэн — уус-уран литература эпическэй айымньыларын ортоку көрүҥэ, ис хоһооно балай да уустук, геройдара элбэх буолаллар. СЛ-8
Беллетристика — кэпсээнинэн суруллубут уус-уран айымньылар: арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка — уопсай ааттара. ВГМ НСПТ
4. кэпс. Дириҥник толкуйдуур дьоҕурдаах киһи, бөлүһүөк. ☉ Мыслитель, философ. Кини [Курууппа Ойуун] итэҕэли билэр эрэ буолбатах, туһанар киһи, ол иһин биһиги кинини саха биир сэһэнин (бөлүһүөгүн) быһыытынан көрөбүт. КОК
5. эргэр. Айыы ойууна. ☉ Белый шаман
Айыы ойуунун былыр сороҕор ыһыах ойууна диэн ааттыыллара, сороҕор сэһэн дииллэрэ. «Сахаада»
♦ Сээркээн сэһэн фольк. — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар ойууланар олус муударай, барыны-бары билэр уонна ону наһаа уустаан-ураннаан кэпсиир кырдьаҕас оҕонньор. ☉ Персонаж в фольклорном произведении: мудрый, всезнающий старик, обладающий талантом красноречивого рассказчика (букв. красноречивый говорун)
Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Сэттэ бөссүөк бэйэтэ Сэттэ былас бытыктаах Сээркээн сэһэн оҕонньор. С. Данилов
◊ Сэһэн аллай — эмискэ баҕайы сэһэргиириҥ киир (үксүгэр аҕыйах саҥалаах киһини этэллэр). ☉ Неожиданно начать много говорить, рассказывать (обычно о неразговорчивом человеке), язык развязался
Уулаах олоҥхоһут идэтинэн бастыҥнар кэккэлэригэр баарын туһунан, туохха да хараҕа туолбатах кулуба тойон Баһылай Доодороп бэрт элбэхтик сэһэн аллайан …… тойотторго кэпсиирэ. Эрилик Эристиин. Сэһэн этии тыл үөр. — ыйытыыта эбэтэр күүһүрдүүтэ суох, туох эрэ туһунан сэһэргиир этии. ☉ Повествовательное предложение
Сэһэн этии кэннигэр туочука туруоруллар. СОТТЛ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии, ыйытыылаах этиини ыйытыы этии дэнэр. АЕ СТ
Сэһэн этии холку куолаһынан ааҕыллар. ПНЕ СТ. Сээркээн сэһэн — уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик билэр, өйдүүр киһи (үксүгэр кырдьаҕас оҕонньору этэллэр). ☉ Человек, обладающий феноменальной памятью, склонный к красноречию (в основном о стариках), добрый рассказчик
Сэмэн оҕонньор Айдаар билэринэн, сүрдээх сэргэх, сээркээн сэһэн бэйэтэ, уола баарыгар тыла-өһө аанньа тахсыбата. Н. Лугинов
Миэхэ сахам ырыалара Сээркээн сэһэни санаталлар, Арыт кинилэр кылыһахтара Кыыс бэрдигэр маарынныыллар. С. Данилов
Айылҕа, көтөр-сүүрэр дьикти кистэлэҥнэрин, таайыллыбат таабырыннарын билиэххин баҕардаххына, сээркээн сэһэн кырдьаҕастары тутус. М. Чооруоһап
ср. тюрк. чэчэн, чечен, шешен ‘красноречивый; сказитель, народный певец; мудрец’, монг. цэцэн ‘мудрый, умный; мудрец’