нукаай курдук см. нук: нук курдук .

нареч. боччумнаахтык, дьоһун-нук.

аат., к э п с. Туох д а кө д ьү ү һ э суох т үбү г үрү ү, суд ург у д а буолуо ҕу оҥ оро сатаан уустугурдуу. ☉ Излишняя, ненужная суета, хлопоты
Оччотооҕу кэм үгэһинэн, ол-бу сыбаайбата, мачайа суох быһа кэргэн кэпсэтэн, мин убайым Капитон сотору биһиэхэ иккиэн бииргэ түспүт хаартыскаларын ыыппыта. Н. Габышев
[ Арамаан:] О н нук. Б э й э икки ардыгар туох мачайай — судургута ордук. Саһарҕа

сы һ. Олохтоохтук, ыксары, өтөрүнэн турбаттыы (олорунан кэбис). ☉ Плотно, крепко и надолго (усесться на что-л.)
Биирдэ [оҕустарын] от кэбиһиитигэр ылаары ыксаттылар. Онуоха оҕонньор, оҕуһун дөрөтүттэн тутан баран, сиргэ лаҕыччы олорунан кэбистэ. У. Нуолур
Хандыы эмиэ лаҕыччы о л оро түстэ, тыы биттэҕиттэн тутуста. А. Фёдоров
△ Турбакка биир сиргэ уһун нук, хамсаабакка (олор). ☉ Д о л г о , не вставая (сидеть)
[Серёжа, Сеня] күнү быһа лаҕыччы олорон эрэн, төбөлөрүн кумааҕыттан араарбакка, ааҕан ньир гитэллэр. Н. Лугинов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри букатын турбат кэриэтэ лаҕыччы олорон көбүөр өрөн тахсарым. М. Горькай (тылб.). Тэҥн. лаглаччы 2, лаҕыыр III

туохт., кэпс. Тугу эмэ ыараханнык, күүскэ охсуолаа, кырбаа. ☉ Крепко ударять, бить по чему-л. твёрдому, гулко стучать по чему-л., во что-л. (напр., в дверь)
Түүн утуйа сыттахтарына, ааннарын ким эрэ күүс тээх тик лүҥсүйбүт. И. Гоголев
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
△ Уһун нук, кү үскэ эт, тыаһаа (этиҥи этэргэ). ☉ Громко и долго греметь, грохотать
[Этиҥ] бары-барыта өрүтэ эккирии түһүөр диэри дириҥник, иҥсэлээхтик лүҥ-лүҥ гына лүҥсүйбүтэ. Далан
Күнүс ыарахан орудиелар лүҥсүйдүлэр. Эмиэ атаака. «ХС»
ср. казах. лүп ‘подражание биению сердца’, монг. түгших ‘молотить (зерно); колотить, бить колотушкой’

I
дьүһ. туохт. Намыһах гынан баран биир күдьүс суон моойдоох, халыҥ эттээх-сииннээх модьу быһыылаах буол (киһини этэргэ). ☉ Иметь округлоплотную фигуру с толстой короткой шеей при невысоком росте (о человеке)
Биирдэрэ — сүөдэгэр, хатыҥыр, эдэр. Иккиһэ — лыксыйбыт аҕам киһи. Н. Габышев
II
дьүһ. туохт., кэпс. Уһун нук оргуйан булдьугураа (туох эмэ хо йууну этэргэ). ☉ Долго вариться, кипеть, булькать (о какой-л. густой пище)
Кини иннигэр уоттаах арааҥҥа ыйаныллыбыт улахан тимир олгуйга эт б у һ а н лыксыйа турара. Далан
Хобордооххо алаадьы буһан сырдьыгынаабыта, күөскэ хааһы буһан лыксыйбыта. П. Аввакумов
ср. калм. лагшх ‘булькать (при кипении)’, монг. лугших ‘биться, пульсировать’

сыһ.
1. Тута-бааччы, сипсибилигин. ☉ Тут же, сразу, тотчас. Уҥардыы уоһуйбут Күндэлэй эрэйдээх ойоҕун …… оҥочоҕо куруубайдык илгээт, мотуорун төлө тардан баргыппыт, уохтаах оҥочолорунан начаас элэс гынан хаалтар. Н. Габышев
2. Түргэнник, биллибэттик (кэм устатын туһунан). ☉ Быстро, незаметно (о пролетевшем промежутке времени)
Сыл, хонук начаас да ааһар.  Үс хо нук начаас ааһа охсон, Силип төрдүс күнүгэр дьиэтин булбута. Күннүк Уурастыырап
3. Быстах, кылгас кэмҥэ. ☉ Ненадолго, на короткое время
Манна начаас киирэн таҕыста.  Эһэ начаас тохтуу түспүтүгэр, төбөтө ньолбос гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Начаас кэлбит киһигин дуу, олохсуйа дуу? ДСЯЯ
◊ Начаас икки ардыгар — кылгас кэм иһигэр, олус түргэнник. ☉ Моментально, очень быстро, мигом
Максимнаах түөрт бөрөнү начаас икки ардыгар сүлүтэлээн кэбистилэр. Л. Попов
Сэнэрээттэр энэлиһэ-сыналыһа көтөн, хара буорунан типпиттэрэ — начаас икки ардыгар сир-дойду киэлитэ уларыйа түспүтэ. А. Бэрияк
русск. на час

аат. Дьиэ тутуутугар муннугун таһаарарга бэрэбинэлэр бэйэ-бэйэлэригэр ыга ыпсалларын курдук икки кытыыларыттан оҥо хаһыы. ☉ Выемка, сделанная топором в конце бревён в целях их плотного прилегания по углам строения
[Дьиэ] муннуктара — уобулга түһэртэрии. Саха сэһ. II
Парник бөҕө буоллун диэн уһаты иини сыттык мастар уобулларыгар түһэриллэр. КММ ОК
Кини атын баайда уонна, балаҕан эмэҕирбит, тохто сылдьар уобулуттан тардыһан, …… үөһэ ытынна. А. Фадеев (тылб.)
◊ Моойторук уобул көр моойторук
4. Бу дьиэ муннуктара ампаардыы моойторук уобуллаахтара. Саха сэһ
1977
Улуус управата моойторук уобуллаах, ортотунан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ баара. «Чолбон»
Баай ыал тэлгэһэтэ. Моойторук уобуллаах дьиэ муннуга көстөр. Н. Туобулаахап. Уобул мун- нук — туох эмэ тутуу оҥо хаһан оҥоһуллубут олуктарга ыпсарыллан ууруллубут муннуга. ☉ Угол рубленых строений, выполненный посредством состыковки брёвен с помощью специальных выемок
[Баай ыаллар] алаас саамай көстүүлээх кырдалыгар уобул муннуктаах нуучча дьиэлээх буолаллар. «Саха с.». Уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билбэттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
русск. угол

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов