нуоҕалдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Күтүр күһүн тымныы тыыннаах тыала Арыы талаҕын нуоҕалдьытар. И. Чаҕылҕан

нуоҕалдьый диэнтэн холб. туһ. Дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги [дьахталлар] нуоҕалдьыһа х а а мс ы ҥ. Амма Аччыгыйа
Сылаас салгын сис киргиллээх чыпчаалын имэрийэриттэн тииттэр бигэнэн нуоҕалдьыһа тураллар. С. Дадаскинов

сыһ. Аргыый аҕайдык, тыаһа суохтук, үөмэн эрэр курдук (үктэн). ☉ Тихо, бесшумно, крадучись (ступать)
Кыһытыан иһин, киһим (дорооболоспуппар) кыһаммата, өссө чыначчы туттан, өмөр-чөмөр үктэнэн истибэтэх буолан ааһа турда. В. Ойуурускай
Кини хараҕар Ниночката үрдүк хобулуктаах муодунай босонуоскатынан өмөр-чөмөр үктэнэн бу нуоҕалдьыйан, кыталык курдук кынтаччы туттан, тиийэн кэллэ. «Кыым»

туохт. Тугу эрэ гынар кыахтан, кыаҕыр, күүһүр. ☉ Набраться сил, энергии, заиметь достаточно сил для чего-л.
Уолчаан, сыаны хаба тардан ылан, тииһинэн хадьырыйбыт, сии охсон кэбиспит, хараҕа сырдаабыт, сэниэлэммит. И. Гоголев
Кэлин дьиэтигэр сынньанан арыый сэниэлэннэр даҕаны, ыар ыарыы суола дьүһүнүгэр билиҥҥэ диэри баар. Н. Лугинов
Уот улам сэниэлэнэн күүгүнүү умайда. А. Фёдоров
Сиккиэр сэниэлэнэн кэлбитигэр бааһына иһэ нуоҕалдьыйан долгуннура түстэ. «ХС»

күөгэй I диэнтэн арыт
көстүү. Күөх солко сэбирдэх Күөгэлдьийдэ, сэгэрдээр! Чопчу көмүс мутукча Нуоҕалдьыйда, доҕоттоор! Амма Аччыгыйа
Хахыйах уонна титирик ойуурунан ардайдаммыт тыа, илинтэн үрэр итии тыалга бигэнэн күөгэлдьийэр. М. Доҕордуурап
Маша атыттан түһэн байааттаҥнаата, Кини хараҕар сир иҥнэри-таҥнары түһэн күөгэлдьийдэ. М. Доҕордуурап
Эмискэ сирэ кута курдук күөгэлдьийбитэ, өрүтэ түллэх гынан кинини [Молтойу] түү мээчиктии ыла-ыла, быраҕаттыырга дылыта. И. Федосеев
Ийэ сир барахсаҥҥа илгэ сайын эргийэн, улуу айылҕа күөх илгэнэн күөгэлдьийдэ, арамаат сытынан аҥылыйда. «Кыым»

туохт.
1. Дэйбииринэн эбэтэр тугунан эмэ сапсын (хол., кумаартан). ☉ Обмахиваться чем-л., отмахиваться (от комаров)
Эрдэлиир сүүмэх отунан дэйбиирдэнэн сөрүүкэтинэ турар кыра Уйбааҥҥа барда. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор хаптаҕас угунан дэйбиирдэнэ иһэр. Л. Попов. Оҕус кутуругунан дэйбиирдэнэн, суол эргийиитигэр киирэн сүттэ. А. Федоров
2. көсп. Тугунан эмэ далбаатан. ☉ Размахивать чем-л.
Бурдук быһан баран сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол. Амма Аччыгыйа
Күнү быһа сүллүгэһин дэйбиирдэнэ, сүүрүүнэн сылдьан, киэһэ элбэх баҕайыны сүгэн намылытан кэлэн иһэр [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
3. көсп., поэт. Долгулдьуй, нуоҕалдьыйа хамсаа. ☉ Мерно клониться, колыхаться, покачиваться
Күөх отунан дэйбиирдэнэн сайын кэллэ. И. Гоголев
Сэбирдэхтээх сибэккинэн Сир ийэбит дэйбиирдэннэ! М. Тимофеев
Киис кутуруга киистэлээх Күөх көмүс суугунуур, Куйааһырҕаан, итииргээн, Дэйбиирдэнэ оонньуур. Баал Хабырыыс

I
даҕ. Элбэх барыылаах-кэлиилээх, киһи-сүөһү элбэхтик сылдьар, тиэстэр (сирэ, уулуссата). ☉ Многолюдный, оживлённый (о местности, улице)
Манна хоту дойдуга сылга биир киһи сырыттаҕына, ол аата элбэх сырыылаах сир диэн ааттанара. Н. Якутскай. Геннадий Иванович манна даҕаны сөмөлүөттэр тохтоло суох түһэллэрин уонна көтөллөрүн көрөн улаханнык үөрдэ: «Биһиги да сирбит сырыылаах дойду буолбут!» И. Данилов
II
даҕ., фольк. Уһун синньигэс, субурхай (киһи сирэйин, муннун этэргэ). ☉ Длинный, прямой, продолговатый (о носе, лице человека)
Эскэл тый силиитин Сыыйа тарпыт курдук Сырыылаах муруннаах, Дорооболоһор курдук нуоҕалдьыйа, Кэпсэтэр курдук эйээрэ, Субу кэлэн турара Эриэккэһэ да бэрдин, Дьиктитэ да кэрэтин. С. Зверев
[Уолбут] Алтан үүн тиэрбэһин курдук Арылхай сытыы харахтаах Паамат кыыл Уллуҥун уҥуоҕун Уһаты туппут курдук Сырыылаах муруннаах... П. Ядрихинскай
♦ Түүн (түүҥҥү) сырыылаах <түүлээх уллуҥах> — түөкүн, албын, уоруйах киһи. ☉ Вор, мошенник (букв. с ночными похождениями мохнатая подошва)
Муус Кудулу байҕал Түгэҕэр түптүрдэммит, Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Бардам быһыылаах, Баламат майгылаах [Уот Уһутаакы]. П. Ойуунускай
Соҕуруулуу арҕаа ыккардынан, Түүҥҥү сырыылаах Түөкүн дьонум сырыттыннар диэн, Хааннаах кэһэҕи ыйаабыт. С. Зверев

туохт. Тула баар буол, төгүрүктээ. ☉ Окружать кого-что-л.
Бандьыыттар куораты тулалаан улам иһирдьэ сыҕарыйан истилэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэри тулалаан турар күөх ойуур …… нуоҕалдьыйан хамсыы турбута. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Ити эйигин тулалыы сылдьар дьон эйигин бар дьоҥҥуттан тэйитэ сатыыллар. С. Ефремов
Сомоҕо домох дьиҥнээх лексическэй састаабын быһаарарга кини тулалыыр тылларын кытта сыһыана улахан оруоллаах. СЛСПҮО
◊ Тулалыыр айылҕа — киһини тула баар от-мас, кыыл-сүөл барыта. ☉ Окружающая природа
Тулалыыр айылҕаҕа улахан хоромньуну оҥорбокко эрэ ханнык баҕарар бырамыысыланнаһы сайыннарыахха сөп. Софр. Данилов
Биһиги үлэбит былыр үйэтээҕитэ киһи үөскүөҕүттэн, тулалыыр айылҕаҕа тымныыттан хорҕойор сир көрдүөҕүттэн ыла саҕаламмыта. Н. Лугинов. Тулалыыр эйгэ — киһини тула баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ Окружающая среда
Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов
Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров

I
аат. Тэҥник чиҥ буола ыга эриллибит сап, быа. ☉ Катушка, моток
[Гудини] …… болҕомтолоохтук кэтээн көрө турбут киһи сонун иһиттэн мотуок быаны таһаарбыта уонна бөҕүөрбүт тарбахтарынан быа уһугун муоста эрэһээҥкитигэр баайа сатаабыта. ДьДьДь
Бэрт эрэйинэн мотуок төлөпүөн боруобатын булбуттара. «ХС»
Чаас кэриҥэ буолбата, уол …… бирээдьинэ мотуогун аҕалла. Н. Тарабукин (тылб.)
◊ Мотуок солко мутукча поэз. — тиит мас сайын үгэнигэр мутукчата ситэн, чэлгийэ көҕөрөн турарын мотуоктаммыт солко сапка холоон этии. ☉ Поэтическое сравнение лиственницы (в период её пышного расцвета) с мотком шёлковой нити
Мотуок солко мутукчалаах Тумул тыабыт Долгуйбахтаан нусхалкүөгэл нуоҕалдьыйда. Күннүк Уурастыырап
Булгунньах хоту кырыытынан хойуу мутукчалаах, суон лабаалардаах со ҕотох аар тиит …… мотуок солко мутукчатын салгын хоту далбаатана хамсыы турар. А. Бэрияк
Кэҕэ тоҕус тө гүл этэн чоргуйар, — эн иннигэр эмискэччи күөх ойуур суугунуу түһэргэ, мотуок солко мутукча нуоҕайа-долгуйа турарга дылы. «ХС»
II
аат. Сири-дойдуну киэҥ ник хабан ылар улахан халаан уута (үксүгэр үрэх, өрүс хаатыттан тахсара). ☉ Па во до к
Ол д ьы л б и һ иг и ү р э х п итигэр сир-халлаан сиҥнэр мотуога б у о лта. Н. Апросимов
Бу дойду улуу мотуокка ылларан, урукку Сата сэлиэнньэтиттэн Ынахсыкка диэри …… Уйбаан тыынан эрдэн тахсыбыттаах. «Кыым»
Мотуок …… сири-дойдуну бүтүннүү тимирдэн, илин мыраантан арҕаа мырааҥҥа дылы билгиһийэр уу. «ХС»
русск. поток, потоп

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’