ньахчай диэнтэн хамс. көстүү. Ыксаабыттыы хааман ньахчаһыйан иһэр

ньахчай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Лөкөй киһитэ тоҕо ырдьаҥнаан, ньахчаҥнаан көрсүбүтүн өйдөөмүнэ сүөдэллэн турбахтаата. «ХС»

ньахчай диэнтэн арыт
көстүү. Ахсым Баатыр оруолун толорооччу артыыһы олох астыммата — ньахчаҕалдьыйан, кырата да бэрт, эбиитин куолаһа симигиэн! Итинник Ахсым Баатыр баар үһү дуо? Е. Неймохов

1. ньахчай диэнтэн хамс. көстүү. Хата, ордук дириҥ оссаас оҥосторо буолуо, ньахчарыйа сытыйан! «ХС»
2. Намтаан көһүн. ☉ Казаться низким. Ньахчарыйбыт өтөх көстөр

ньахчай диэнтэн холб. туһ. Тэлгэһэҕэ таба уонна ыт сыарҕалара ньахчаһан тураллар. В. Протодьяконов
Бу оскуолаттан, уруккута аакка киирбит улахан дьиэлэр намтаан ньахчаспыттар, баһыйтардахтара. «ХС»

сыһ. Ньахчайа түһүөххэр диэри (хол., баттаа). ☉ Нареч
от ньахчай. Үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүн Түөспэр мараччы көтөҕөн, харалыйбыт хара көлөһүммүн Санныбар ньахчаччы сүгэммин. С. Зверев
Кини, кыһыны быһа от тиэйбит, ньахчаччы элэйбит дүлүҥ сыарҕаларыгар олорбута. В. Титов
Киэскэ кыратык өндөс гынан Кытаахабы харыларыттан тутан ылла уонна муостаҕа тобуктуор диэри ньахчаччы баттаан тутан олордо. «ХС»

ньахчай диэнтэн көстө түһүү. Дагдаҕар Баатыр кинини ньахчас гыныар диэри, санныга сырбаппыта, ол аата иҥээҥнэспит быһыыта этэ уонна күлэн сатарыппыта. Далан
Уол ньахчас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Кэннигэр турар саллааттара, куттанан, ньахчас гынан биэрдилэр. А. Сыромятникова

I
ньааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Ат туйаҕа тибигирээтэ, түннүк аннынан кыргыттар ньааҕынаһан аастылар. Софр. Данилов
[Эһэ оҕолоро] ытаһан ньааҕынаһа-ньааҕынаһа тула көппүттэр. Н. Абыйчанин
Ааһар борохуот баала оҥочону хачайдаатаҕына, кыргыттар киһи күлүөх курдук ньааҕынаһа түһэллэрэ. «ХС»
II
даҕ. Сэниэтэ суох, синньигэс (хол., куолас). ☉ Слабый, тонкий, мяукающий (напр., голос)
Кыра ньахчайбыт оҕонньор ньааҕынас куолаһынан саҥарда. Эрилик Эристиин
Кини ньааҕынас куолаһынан саҥаран чуопчааран барда. П. Филиппов

I
аат. Муҥханы ууга түһэрэргэ эбэтэр ууттан таһаарарга аналлаах киэҥник алларыллыбыт ойбон. ☉ Большая прорубь для подлёдного рыболовства с использованием невода
Нырыыһыттар чардаат диэки үмүрүччү сэлэлээн, чугаһаан эрэллэр. И. Гоголев
Муҥха тахсара чугаһаан, дьон чардаат тула үмүөрүстүлэр. П. Степанов
◊ Тахсыы чардаат — муҥханы ууттан таһаарарга аналлаах түөрт муннук эбэтэр кэлтэгэй төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая четырёхугольная или полукруглая прорубь для вытягивания невода. Уолаттар тахсыы чардааты аллардылар. Түһүү чардаат — муҥханы ууга түһэрэргэ аналлаах төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая круглая прорубь, в которую опускают невод
Уу холоонунан түһүү чардаат алларыллар. Хомус Уйбаан
II
аат., эргэр. Былыргы саха эргиирэ: ампаарын кырыыһатыгар ат төбөтө оҥоһуллубут (ардыгар ол иннигэр сэргэлээх), үүт күрүөнэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. ☉ Старинное якутское чардатное захоронение: надмогильный сруб с коньком на крыше, с изгородью из жердей, укреплённых в отверстиях столбов (редко — с коновязью перед коньком)
Кыһыл талаҕы эриэннии кыстан баран, чардааты миинэн олорон ааттас! И. Гоголев
Дүлүҥ аҥаардыыларынан суоран оҥоһуллубут чардаат халыҥ эркиннэрэ, көннөрү ньахчайан баран, туох да буолбатах этилэр. Далан
Мутугунан быраҕар Муҥур үйэ муҥкугар Бу кириэстэр, бу чардааттар Туоһу курдук тураллар. М. Ефимов
Дьиҥ сиппит-хоппут үлэнэн чардааттаах киһи уҥуоҕа буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Чардаата сырдаабыт — суох буолбут, өлбүт. ☉ Умирать, погибать (букв. крест над ним блестит, памятник ему белеет)
Чардаатын сандаарт — уҥуоҕун тут 1 диэн курдук (көр тут I). [Абааһы — айыы бухатыырыгар:] Кириэспин килбэт, уҥуохпун тупсара тут, чардааппын сандаарт! ПЭК ОНЛЯ II
Кимэ чардаатын сандаардыай? П. Ойуунускай
ср. эвенк. чарда ‘могила’, ср.-тур. чардак ‘открытый балкон, поддерживаемый четырьмя столбами’

аат. Киһини түһэрэн тугунан эмэ күлүү гыныы. ☉ Обидная шутка, издёвка, насмешка
[Маня:] Ама сааһым тухары дьон элэгэр сылдьыах бэйэм дуу? С. Ефремов
«Сууттан-майырдан! Бэрээдэк аата бэрээдэк — толоруохтааххын», — киһитин элэгэр суолта биэрбэккэ туран завгар көнөтүнэн эппитэ. В. Титов
Кини кыыһыран, кими эмэ кытта үөхсүбүт сураҕа иһиллибэт. Кэргэнэ мөҕөн түптэлээтэҕинэ, элэгинэн көмүскэнээччи. М. Доҕордуурап
♦ Эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр бар (ыыт) — күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар диэн курдук (көр күөрт II)
Ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах, Чаппа уола Мэхээлэ эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр ыытта. Амма Аччыгыйа
«Миигин кырдьар сааспар, өлөр үйэбэр биир кыыс оҕо эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥордо, тоойуом», — диэтэ ытыахча буолбут Дьаакыбылап кулуба. Н. Якутскай
Аны чыркымайдарга сыгааннатарыҥ, эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр барарыҥ хаалбыт эбит. Н. Заболоцкай
◊ Элэк гын (оҥоһун, тут) — кими эмэ күлүү гын, хаадьылаа, дьээбэлээ. ☉ Выставлять на смех, высмеивать когочто-л., насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Этэрбэс таҥастааҕы Элэк гыннылар Силээхтэ киһини Сэргэхтик көрдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Настаа:] Кэлимээри гынна эбээт, элэк оҥостон ыҥырбыта буолуо, соруйан элэк оҥостон. Күндэ
Оҕонньору көрөөт, кини [Тэрэнтэй Адаамап] мичээрдээн ылла, ол Мөрүөн санаатыгар кинини элэк гынаары, биитэр сэтэрээри оҥостон олорор киһи курдук көһүннэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. елик, хак. элик, монг. элэг ‘насмешка’