сыһ. Табык тыаһын курдук (улаханнык, ньиргиччи). ☉ Громоподобно, словно звуки табыка (греметь)
Баай Арҕаа Хаҥалас сиригэр Суостаах аат табыктыы ньиргийэр, Аар Тыгын илбистээх сураҕа Иһиллэр Бүлүүгэ, Тааттаҕа. И. Гоголев

даҕ. Олус кытаанах, чиҥ. ☉ Очень крепкий, прочный, твёрдый
Ийэлээх аҕаккаҥ өтөҕөр Тиргил киил мастары туруоран, Ньиргиччи олоруоҥ этэ эн. Л. Попов
Тиргил айан суолуттан, буору-күдэни өрө көтүтэн балачча туораан таҕыстыбыт. Умнуллубат к.
ср. кум. тири ‘жёсткий, чёрствый’

ыллаа диэнтэн холб. туһ. Оҕолор илиилэригэр бары быыкаайык кыһыл былаахтары туппутунан массыынаҕа олорон иһэн ыллаһаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаачаан «Бырастыы эн, Кавказ» матыыбын оонньоон дьиэрэһитэр. Кыргыттар аргыый ыллаһан бардылар. М. Доҕордуурап
Дора бэйэтэ кыһыл былаах тутан, доҕотторун кытта бииргэ барааттаан, дорҕоонноох ырыаны ньиргиччи ылласпыта. П. Филиппов

тыаһы үт. туохт.
1. Биир кэм ньиргиччи «лүҥ» гынан тыаһаа. ☉ Издавать громкий, гулкий звук, громко гудеть (напр., о большом незвонком колоколе)
[Ойуун] дүҥүрүн тыаһа лүҥкүнээтэ. П. Ойуунускай
Халлааны ча ҕылҕан курбуулуур, Этиҥнэр лүҥкүнүү сүүрэллэр. Л. Попов
2. Бүтэй ньиргиэрдээх саҥата таһаар. ☉ Громко и гулко реветь, мычать (напр., о быке); громко жужжать (о пче ле)
Оҕус мөҥүрээн лүҥкүнээтэ.  Ыҥырыа лүҥк ү н ү ү р саҥатын сэргиибин, Үлүмнүүр үөр лыаҕы үргүтэ сырсабын. М. Ефимов
3. Ньиргиэрдээх бүтэҥи куоласкынан саҥар. ☉ Говорить громким, гулким голосом
Ньукууһа Сыҕаайап саҥата лүҥкүнүүр. Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Модун күүстээхтик, эрчимнээхтик, дохсуннук. ☉ Со всей силы, очень сильно, мощно
Эбэ кытыытыгар манчаарыны уобалыы сылдьар ата …… уохтаахтык иҥэрсийдэ. И. Гоголев
Уохтаахтык тоһуттан, эмискэ, Уот этиҥ күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Балаҕан үрдүттэн Баһырҕастаах хара ыт Уохтаахтык үрэн баргыйан, умса бөтөрүҥнээн түстэ. С. Васильев
Саха биэтин үөскэҕэ уохтаахтык улаатар кэмэ үксүгэр ахсынньы, тохсунньу ыйдарга түбэһэр. АНП ССХТ
2. Күүскэ, омуннаахтык, өрүкүйэн. ☉ Темпераментно, горячо, запальчиво
Мэхээлэ …… биирдэ эмэтэ кыыһырдаҕына, тугу этэрин, хайдах туттарын өйдөөбөт буолуталыар диэри уохтаахтык кыыһырар. Амма Аччыгыйа
Уохтаахтык, кырыктаахтык доппуруостуур тойон эбит этэ. Болот Боотур
Оҕолоро костёрга мусталлар, Уон араас сэһэни тардаллар, Уохтаахтык, ньиргиччи ыллыыллар. П. Тобуруокап

1. аат. Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар). ☉ Летний многодневный юго-восточный ветер, приносящий дождь, муссонный ветер. Сата көмөтүнэн тыалы, олооһуну ыҥырыахха сөп
   □ Улахан ардах олооһуна кэлэрин курдук тыал түстэ. Болот Боотур
   Бэҕэһээҥҥи тыал ардах олооһуна буоллаҕына, бу түүн собо тутара биллибэт. П. Тобуруокап
   [Балыксыттар] суоттааһыннарынан, улуу буурҕа түһүөн өссө да эрдэ этэ. Көннөрү олооһун буолуохтаах дии санаабыттара. С. Тумат
2. даҕ. суолт. Ардахтаах былыты аҕалар (күүстээх соҕуруулуу илиҥҥи тыал). ☉ Приносящий дожди (о сильном юговосточном ветре)
   Хас да хонуктаах олооһун тыала түспүтэ. В. Яковлев
   Ардыгар олооһун тыал илдьиттэнэн, хас эмэ хонугу быһа ньиргиччи түһэр гына олохтоохтук [ардах] кэлэр. П. Аввакумов
   [Отчут:] Олооһун тыалым, сөрүүкэт миигин! «ХС»
   ◊ Олооһуннаах өй-санаа — олохтоох, оннун булбут өй-санаа. ☉ Сложившийся (зрелый, трезвый) ум
   Оҕо дьон хаһан даҕаны олооһуннаах өйдөрө-санаалара суох ээ. Болот Боотур

туохт.
1. Сөллөн, үрэллэн хаал (өрүллүбүт, хатыллыбыт, баайыллыбыт туох эмэ туһунан этэргэ). ☉ Распускаться, развязываться, расплетаться
Хатыллыбыт иҥиир сап утахтара, сылаас ууга улам сиигирэн, синньигэс төбөлөрүттэн саҕалаан өһүллэн, үөһэ-аллара түллэҥнэһэн бараллар. Н. Якутскай
Өһүллүбүт суһуоҕу имэрийэ Үөрэммэтэҕэ биһиги муусабыт. П. Тулааһынап
△ Төлөрүйэн хаал, төлө бар, төлөрүтүлүн (тимэх о. д. а. тустарынан этэргэ). ☉ Расстёгиваться, развязываться (напр., о пуговицах, вязках)
Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, Өттүк симэҕэ өһүлүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу мин, Үөһээ уолун кытта Үс түүннээх күн охсуһан Үрүт үүдэһиммин өһүллэрэн, Алын тирэхпин алдьаттаран олоробун. С. Васильев
2. көсп. Мөлтөө, мүлүй, мүлүрүйэ быһыытый (тымныы күүһэ мөлтөөһүнүн этэргэ). ☉ Ослабевать (о морозе, холоде)
Кэлин кэмҥэ тымныы арыый өһүллэн, нэдиэлэ тухары хамсаабакка, аймаммакка, ньиргиччи дьэ үлэлээбиттэрэ. В. Яковлев
Хатааһын өһүллэн Ириэһин дьэ кэллэ. Болот Боотур
♦ Күүһэ өһүллүбүт (өһүллэн) — мөлтөөбүт, урукку кыаҕын, күүһүн сүтэрбит (ыалдьан, ыараханнык эчэйэн). ☉ Он ослаб, потерял былую силу (напр., в результате болезни, тяжёлой травмы)
Сыыры өрө дабайан иһэн, эмискэ күүһэ өһүллэн, атахтарын босхо-босхонон үктэнитэлээн, тэлиэс-былаас дайбаталаан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Софрон ойоҕоһун оскуолак үлтү көтөн, тыҥатын таарыйбыт этэ, хаана олус барбытыттан сирэйэ кубарыйан, күүһэ өһүллэн сытара. ССС. Өйдөрө (өйө) өһүллүбүт — буккуллубут, кыайан өйдөөбөт, тобулбат буолбут. ☉ Он ослаб умом
Саныыр санааҥ сайҕаннаҕа, өйдүүр өйүҥ өһүлүннэҕэ, мэйиилээх бэйэҥ мэнэрийдэҕэ. ПЭК ОНЛЯ II
Уулуссаҕа оҕунна, Хаарга таралыйда, Киҥэ-наара кэбэлийдэ, Өйө-санаата өһүлүннэ, Иһэри эрэ ирдэстэ. А. Софронов. Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) — кэпсээнэ-сэһэнэ, ырыата-тойуга тобуллубут, ыпсаран кэпсиир күнэ буолбут. ☉ Отличиться красноречием
Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Этэрикээн баччааҥҥа диэри кимиэхэ да быктарбатах чып кистэлэҥин умнан, өрөөбүт уоһа өһүллүбүт, хоммут уоһа хоҥнубут. П. Филиппов. Өһүллүбэт өс (өс-саас) — хаһан да уҕарыйбат, мөлтөөбөт, уурайбат өстүйүү. ☉ Смертельная вражда, ненависть
Үтүө доҕотторо эдэр саастарын үгэнигэр кыргыһыыга охтон, доҕотторун бу оҥорбуттары утары өһүллүбэт өс-саас уота кини [Дайыыла] сүрэҕин уматта. Д. Таас
[Ииппит суорун оҕотун] өлөрөр айыыта бэрт буолуо, суор аймахха өһүллүбэт өскө-сааска барабын. И. Федосеев. Үүдэһинэ өһүллүбүт кэпс. — кырдьан буорай, бэйэни аанньа кыаммат гына мөлтөө. ☉ Сильно одряхлеть, стать беспомощным (букв. связки его развязались)
Хаар бөҕө баттаан, түөрт үүдэһин өһүллүбүт киһитэбин. Күннүк Уурастыырап