эмсэҕэлэн диэнтэн хай
аата. Ордук ньиэрбинэй систиэмэ эмсэҕэлэниитэ элбэхтик көстөр. ВУА БС

даҕ. Кыыһырымтаҕай, кыыһырбыт, ньиэрбинэй. ☉ Легко возбудимый, нервный, болезненно раздражительный
«Кимиэхэ наадыйаҕытый?» — Давид Романович кыйыттаҕас соҕустук хардары ыйытта. В. Протодьяконов

өрүкүт диэнтэн хай
аата. Ас буһарар уорганнар ньиэрбинэй сибээстэригэр ас дьайарынааҕар арыгы букатын атын, аһары күүстээх өрүкүтүүлэри оҥорор. «Кыым»

көр кэмчиэркэй II
[Манчаары:] Тугун билэҕин: киһиттэн эрэ кэмчиэригэс, урааҥхайтан эрэ уйаарҕааччы, сахаттан эрэ санаарҕааччы, баҕар, мин буолуом. Софр. Данилов
Ньиэрбинэй систиэмэтэ хайдаҕыттан көрөн, киһи кэмчиэригэс эбэтэр кэпсэтинньэҥ буолар. ОАП ОТХ

күүркэй диэнтэн хай
аата. Миэнэ бүгүҥҥү күнүм — Үлэнэн өрө күүркэйиим, Үтүөнү-кэрэни иэйиим — өрүү бүппэт түбүгүм. М. Ефимов
Ньиэрбинэй систиэмэ туормастаныыта уонна күүркэйиитэ бэйэбэйэлэрин куруук солбуйса сылдьаллар. ОАП ОТХ
Дьон санаата итинник өрө күүркэйиитинэн туһанан иннибит диэки лаппа ырааттахпытына сөп. М. Доҕордуурап

аат. Көлөпүнэттэн, маактан о. д. а. үүнээйилэртэн оҥоһуллар киһи өйүн-санаатын сүтэрэр турукка киллэрэр, ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин мөлтөтөр, күүстээх дьайыылаах бэссэстибэ. ☉ Наркотик
Ытынан норкуотуктары, сиртэн хостонор баайдары, гаас турбата алдьаммыт сирин көрдөтөллөр. Г. Угаров
Норкуотуктары туһаныы организм эрдэ кырдьыытыгар тириэрдэр. АВГ ТТБТ

туормастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Иирсибит саптан иннэ туормастанар, Интригантан үлэ-хамнас харгыстанар. Р. Баҕатаайыскай
Массыына супту суйулаан иһэн, эмискэ туормастана түһээт, туора салаллан таҕыста. П. Аввакумов
И.П. Павлов ньиэрбинэй систиэмэ киһи утуйар кэмигэр «кэлимсэ» туормастанан, сынньанар диэн турар. ОАП ОДьТС

туохт.
1. Туох эмэ тиэхиньикэ барыытын, хаамыытын туормас көмөтүнэн бытаарт эбэтэр тохтот. ☉ Замедлять или останавливать движение чего-л. с помощью тормоза, тормозить
Управляющай матасыыкылын туормастаан бытаардан халдьаайыны түспүтэ. Далан
Биир ааһан иһэр «Москвич» биһиги туспутугар кэлээтин, эмискэ туормастаан кычыгыратта. С. Федотов
Егор …… гааһын эптэ, мотуора өрө барылыы түстэ, хаамтаран иһэн атаҕынан туормастаата. М. Попов
2. көсп. Туох эмэ үлэтин, сайдыытын харгыстаа, онно мэһэй, туормас буол. ☉ Задерживать, тормозить развитие, исполнение чего-л., мешать, препятствовать чему-л.
Соруйан суут буоларын туормастаан «өстөөхтүү» үлэни ыытар диэн дириэктэрбитин иччитэх ампаарга хаайан кэбистилэр. КНЗ ОО
Бэлэмнээх уонна хамнастаах үлэһиттэр, сөптөөх ыйыы-кэрдии, үп-ас суоҕа үлэни туормастыыра. ПНИ ДКК
Наһаа сыылба, бытаан …… дьон ньиэрбинэй систиэмэлэрин туормастыыр үлэтэ олус сайдыбыт буолар. ОАП ОТХ

I
туохт.
1. Маҥнайгы туруктан хамнат, саахынат, кэбирэт. ☉ Расшатывать, приводить в негодное состояние
Олоҕу олорбут кырдьаҕас киһи эрээригин [Мөрүөн] биир миэлиҥсэни кыайан туппакка, айгыратан эрэҕин! Д. Таас
2. Мөлтөт-ахсат, өлүөр туругуттан таһаар (доруобуйа туһунан). ☉ Расшатать, подорвать (о здоровье)
Мэйиитигэр хатаммыт буулдьа Айталина доруобуйатын улаханнык айгыраппыта. «ХС»
Тас тулалыыр эйгэҥ уонна этиҥхааныҥ мөлтөөһүнэ ньиэрбинэй систиэмэҕин айгыратар. «ХС»
3. көсп. Сатарыт, мөлтөт (уопсастыба араас көстүүлэрин тустарынан). ☉ Расстраивать, приводить в упадок (обычно об общественных, социальных явлениях)
Сэрии алдьархайын кытары тэҥҥэ мэҥэстибит кураан дьыллар колхуос олоҕун айгыраппыттара. «Кыым»
Олунньу ыйдааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Бириэмэннэй бырабыыталыстыба дойду олоҕун тупсарарын оннугар, ордук айгыраппыта, мөлтөппүтэ. Н. Якутскай
Кини [кинээс Багратион] колуоннатын бүтүннүү соҕотоҕун айгыраппакка салайан таһаарбыт уонна икки төгүл ордук күүстээх өстөөҕү бүтүн күнү быһа төттөрү охсон испит. Л. Толстой (тылб.)
II
айгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Арыы тыа курдук Араҕас чэчири айгыраттыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ курдук Дириҥ түһүлгэни тартыбыт. Саха фольк. Алааһыгар чугаһаан Айгыратан истэҕинэ, Арай тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай

аат.
1. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр-толорсор тус-туһунан элэмиэннэрдээх, чаастардаах биир кэлим оҥоһук, тэрил эбэтэр киһи-сүөһү биир функциялаах уорганнара. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и действующих во взаимной связи частей, система. Ньиэрбинэй систиэмэ. Саха тылын кырамаатыкатын систиэмэтэ
□ Кырдьыы — организм бары систиэмэлэригэр сайдар процесс. ЛОБ ОКУҮТ
Маҥнайгы кылааска үгүс тиэмэ саха тылын дорҕоонун систиэмэтин үөрэтиигэ ананар. КИИ ИКТТҮө
Икки мэндиэмэннээх саҥа оскуола ититэр систиэмэтин кини таҥмыта. «ХС»
2. Тугу эмэ тэрийии, оҥоруу эбэтэр үлэлэтии олохтоммут формата, быһыыта. ☉ Форма организации чего-л.. Быыбардыыр систиэмэ
□ Оскуолаҕа үөрэх анал систиэмэтин быһыытынан ыытыллар. Дьиэ к. Өрөмүөн биригээдэ систиэмэтинэн ыытыллар. АВН КХАТО
Оччолорго хаартыска систиэмэтэ этэ. ВВМ
3. Уопсастыба олоҕун тутула. ☉ Общественный строй, форма общественного устройства. Социалистическай систиэмэ. Капиталистическай систиэмэ
4. Туох эмэ үгүһү бэйэ-бэйэлэрин кытта сааһылаан оннуларын булларыы утума. ☉ Определённый порядок в расположении чего-л., классификация, система. Кэллиэксийэ систиэмэтэ
□ Олус баай бибилэтиэкэ эбит, ол эрээри кини бэрээдэктэнэн ууруллубут систиэмэтин мин кыайан билбэтим. Э. Войнич (тылб.)
5. кэпс. Эми таммаҕынан түһэрэр тэрил. ☉ Капельница
[Быраас] хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
Уҥа илиибэр систиэмэ турара. Сырдык таммахтар …… ньолбуһах таас өстүөкүлэ иһиттэн биир тэҥник таммалыы тураллара. В. Иванов