туохт. Киэҥ, дэхси ньуурданан чаҕылыйан көһүн. ☉ Блестеть широкой, ровной гладью
Дьокуускай үрдүнэн килбээрбит ыраас халлааны төһө эмэ одуулуу сатаабыта. Н. Заболоцкай

даҕ. Килэбэчигэс курдук, килэбэчигэс соҕус. ☉ Чуть поблескивающий
Муоста кырааскаланан килэбэчигэстиҥи ньуурдаммыт. Килэбэчигэстиҥи өҥнөөх миэбэл атыылана турар. — Ол кырааскалар …… килэбэчигэстиҥи өҥнөөхтөр. ДьХ

даҕ. Аалыллан эбэтэр анал матырыйаалынан (хол., лааҕынан) бүрүллэн килэрийэр ньуурдаммыт. ☉ Полированный (напр., лаком)
Манна килэритиилээх миэбэл суох. — Тугун ордугурҕаатыҥ? Ити килэритиилээх малларын? НТГ СУоС

дьүһ. туохт. Ньалҕархай килэгир ньуурданан көһүн. ☉ Блестеть, лосниться, иметь глянцевую поверхность
Академик килэрийэн турар таас ааҥҥа киирэн иһэн эргиллэ биэрбитэ. В. Яковлев
Тетя Феня …… үөһээ өттө хараара килэрийбит улахан оруос килиэбин сыттыгын анныгар кистээбитэ. М. Алексеев. Килэрийбит миэбэлгэ илиим суола хаалыа. ФВН ТС
♦ Килэрийэр киинэ — килэйэр киинэ диэн курдук
[Москуба] аан дойду тэбэр сүрэҕэ, килэрийэр киинэ. Софр. Данилов

туохт. Биир дэхси килэркэй ньуурдан, оннук көһүн (хол., сырдыгы тэйитэн). ☉ Поблёскивать, лосниться ровной гладью (напр., отражая свет)
Биллэрик муннуга чэҥирэн кырыарбыта имик-самык оһох уота умайдаҕына маҥхайан, ньалҕаарыйа килбэчийэн көстөр. А. Софронов
Бадараан ньалҕаарыйа хараарар. Н. Габышев
Сынньанан, аһаан түүтэ-өҥө ньалҕаарыйбыт аттара эмиэ ындыы көтөҕүүтүгэр Лаамыга барда. «ХС». Тэҥн. ньалҕарый

1. субалаа диэнтэн атын. туһ. [Тыс] субаланыар уонна кууруор диэри тардыалаатахха наһаа сымнаҕас, үчүгэй гына имиллэн хаалар. АЕЕ ӨҮОБ
   Андаатары, эмиэ куобаҕы курдук, кэнниттэн саҕалаан сүлүллэр, тиириллэр, субаланар. «Сахаада»
2. Дьүһүннэн, дьүһүннээх буол. ☉ Иметь какой-л. цвет лица, кожи
   Ураты үчүгэй аатыран, Үрүҥ субаланан, Үчүгэй дьүһүннэнэн Үөскээбит эбит буоллаҕым. П. Ойуунускай
   [Туйаарыма Куо:] Туртаҕар субаламмыт, Туналҕаннаах ньуурдаммыт Туйаарыма Куо аатырбыт Аньыым-харам иннигэр …… Муҥнана олордоҕум. П. Ойуунускай

туохт.
1. Биир дэхси килэркэй ньуурданар курдук оҥор, оннук көстөр гын (хол., сыбаа, аал, имэрий эҥин). ☉ Делать так, чтобы легло ровным, гладким слоем, пригладить, прилизать (напр., намазать маслом хлеб)
[Маппый] таптайан чапчыйбыта, буруустаабыта уонна хататынан сотон ньалҕаарыппыта. П. Аввакумов
Мөкүрдээнэп хаһаайынныы туттан, быһыы килиэп ылан, арыы сыбанан ньалҕаарытта. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Оргууй, сэрэнэн саҥар (албыннаһан, ааттаһан эҥин). ☉ Говорить тихо, очень осторожно (напр., уговаривая, упрашивая льстиво)
«Тохтоо, доҕор», — дириэктэр ааттаспыттыы ньалҕаарытар. С. Окоёмов
«Тэлэбиисэргэ умса түһэн сыталлар», — Лиза оргууй ньалҕаарытар. Э. Соколов. Тэҥн. ньалҕарыт

туохт.
1. Үр ү ҥ д ь ү һ ү н н энэн, хаар өҥө өҥнөнөн көһүн. ☉ Белеть, виднеться (о чём-л. белом)
Ыраах балаакка маҥхайар.  Дьиэҕэ уоттара кытарара Таһырдьа хаар маҥхайара. С. Данилов
Кыраайым тыалара, хонуута Кырсалыы маҥхайан кылбаарбыт, — Дьон бары уһуктан туруута Тунал хаар ньуурданан сырдаабыт. Күннүк Уурастыырап
Чугас Кынчалов парашюта маҥхайан түһэн эрэрэ. Н. Якутскай
2. Кыырыктый, туртай (баттах туһунан). ☉ Седеть, белеть, становиться седым, белым (о волосах)
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ …… Захаров оҕонньор, тугу э р э кыҥастаһан ааҕан, маҥхайбыт астаах төбөтө остуол үрдүнэн туртаҥныыр. Л. Попов
Афанасий Сидоров оҕонньор маҥхайбыт баттахтаах төбөтө туртаҥныыр. М. Доҕордуурап
[Петухов] төһө да элбэх күн-дьыл субуһан ааспытын бэлиэтэ буолан баттаҕа маҥхайдар, …… эдэрдии эрчимнээх, биир сиргэ түп тээн олорбот. Хапсаҕай
ср. калм. маҥхээ ‘светлеть, становиться светлым’

туохт.
1. Токуруйан, өҕүллэн, иҥнэйэн баран төннөн, урукку оннугар түс; төҥкөйөн баран өрө тутун. ☉ Выпрямиться, разогнуться (о чем-л. искривившемся, накренившемся, согнувшемся и т. п.); разогнуть спину
Кини соһуйан, эмискэччи көнө түстэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оҕонньор нүксүгүрэ Эһиэкэйгэ көнөн хаалар. И. Гоголев
Онтон тиитэ иҥиэттэн баран көнөн ылыытыгар сүр баҕайытык хаачыгыраата. Амма Аччыгыйа
2. Оллуруҥ-боллуруҥ сүтэн, дэхси ньуурдан (сир, суол туһунан). ☉ Становиться ровным, выравниваться (о дороге, поверхности земли и т. п.). Бу суол улаханнык көммүт эбит. — Маталах сирэ көммүт, хадьымала кэҥээбит. Саха фольк.
3. көсп. Тупсан, үчүгэй буолан кэл (хол., күн-дьыл). ☉ Проясняться (о погоде), выравниваться, поправляться, улучшаться (о жизни, здоровье и т. п.)
Мантан ылата олох-дьаһах көнүө. А. Бэрияк
Доруобуйам көнөн иһэр. Эрилик Эристиин
Түрмэ эрэсиимэ көммөтөҕө. П. Филиппов
Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Куһаҕан быһыыгын быраҕан, таба, сөптөөх суолга киир. ☉ Изменяться к лучшему, исправляться, становиться на путь исправления
Бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт миигин, — мин көнүөм. Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр [хаайыылаахтар] көнөр суолга турбуттарын туһунан толору дакаастыыр матырыйаала суох эрээри, босхолоон кэбиһэр чахчылара бааллар. «Кыым»
5. көсп. Кыыһырбыккын, киҥнэммиккин аһаран үчүгэй майгылан, көнньүөр. ☉ Отойти, перестать сердиться, успокоиться
Ардыгар кыыһыран, айманан ылар, сороҕор көнөн, күлэн-мичилийэн көстөр. Н. Заболоцкай
Аҕыйах хонугунан Яков улам көнөн, кыһыыта-абата, кэмсиниитэ арыый ааһан, мүлүрүйэн барда. Н. Заболоцкай
6. көсп. Байан, туругуран бар, үптэнастан. ☉ Богатеть, становиться зажиточным, обеспеченным, денежным, улучшать свое материальное положение
Барыстаахтык кэпсэтэн, тайҕаттан лаппа көнөн тахсыбытым. И. Гоголев
Андриан Корнилов саҥардыы көнөн эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
♦ Көммүт саха (саха көнүүтүн көммүт, сахаттан көммүт барахсан) — байбыт, уойбут-топпут, үчүгэй олоххо тиийбит саха. ☉ Разбогатевший, добившийся успеха в жизни якут
Көммүт саха, доҕор. — Саха көнүүтүн көнөн муннун анныгар киҥинэйэн ыллаата. М. Доҕордуурап
Харах Сэмэн ласхайан тахсар, Сарайан, ыараан, киэҥник ахчайан, Сахаттан көммүт да барахсан!.. Дьуон Дьаҥылы. Санаата көммүт — санньыйбыта, кыыһырбыта ааһан, эбэтэр туохтан эмэ дуоһуйан үчүгэй майгыламмыт. ☉ Приходить в доброе расположение духа, приободряться (после угнетенного состояния)
Дьөгүөрдээн санаата көнөн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Сүнньэ көннө — наар төттөрү, утары этэрэ, оҥороро тохтоото, дьон курдук өйдүүр-саныыр, саҥарар, оҥорор буолла. ☉ Перестать упрямиться, встать на правильный путь, перевоспитаться
Киһи сүнньэ көнөрө дөбөҥө итиччэ эбитэ дуу, били урут мунньах аайы сигэйиллэр управляющай аны «Демьян Васильевичтан» атыннык ыҥырыллыбат. А. Данилов
— Мин Ананий этиитин сүрэхпинэн истэн олоробун. Бу сөрү-сөп санаа буолла, — Лука, бытааннык ахсаан ааҕан эрэрдии этэн лобурҕатан истэ. — Лука олус да сүнньэ көммүт. — Ким эрэ тиэхэлээхтик эттэ. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. көн ‘быть согласным’