нитроэмаль (нитро-лаахтаах кырааска. Н. тургэнник куурар, салгын дьайыыларын тулуйумтуо, өр үйэлээх, килэбэчигэс, оной авто-массыына, араас прибордар, аппарааттар куорпустарын о. д. а. оҥоһуктары кырааскалыыллар.)

аат. Туох эмэ кылааккай ньуурун килэбэчитэр, килэбэчигэс оҥорор анал убаҕас. ☉ Полировочный материал
Ырыынаккка килэбэчитээччи арааһа атыыланар. — Убатааччыны, килэбэчитээччини, элиипэни — барытын маҕаһыынтан булуохха сөп. ХОДь

даҕ. Чаҕылхай, сырдыгы тэйитэр дэхси ньуурдаах. ☉ Сверкающий, имеющий блестящую ровную поверхность, глянцевый
Кэлбит кыыс …… моонньугар килбэчигэс моонньохтооҕо. Далан
Остуолга багдайбыт эриэн турбалаах килбэчигэс граммофон турар. Л. Попов
Киһи хара хортууһун умса кэппит, килбэчигэс саппыкылаах. П. Аввакумов. Тэҥн. килбэлдьигэс, килэбэчигэс

даҕ. Уурбут-туппут курдук, сөрү-сөп оҥоһуулаах, быһыылаах. ☉ Аккуратный, ладный, слаженный
Хохуоралаах тумустаах, Хоппоҕор түөстээх …… кыбдьыгыр быһыылаах Кып курдук Кыырт кыыл. А. Софронов
Кып курдук хара бинсээктээх, саламмыт курдук килэбэчигэс баттахтаах. Н. Островскай (тылб.)

I
бычыгыраа диэнтэн холб. туһ. Хайыһарын уста турдаҕына, ханна эрэ харыйалар хойуу лабааларын быыстарыгар бочугурастар бычыгырастылар. Амма Аччыгыйа
Тыһылаах атыыр чыычаахтар кэлэннэр, аттыларынааҕы хахыйахха олороннор, кутуруктарын хамсата-хамсата бычыгыраһан бараннар, көтөн хааллылар. Н. Түгүнүүрэп
Мап-мааныкаан туллуктар халыҥ үөрдэрэ бычыгыраһа көттүлэр. Н. Лугинов
II
даҕ. Бытархай, лоппойо сылдьар (хол., ойуу туһунан). ☉ Мелкий, выпуклый (напр., об орнаменте)
Хас да ыал килэбэчигэс суон ньаалбаан турбалаахтар — онтукалара түөрт-биэс сиринэн боробулуоха курдаах уонна хатырык курдук бычыгырас ойуулаах. Н. Габышев

1. сыһ., кэпс. Түргэнник, сымсатык; чэбэрдик. ☉ Быстро, ловко (двигаться); аккуратно (прибрать)
   Үгүстүк сүпсүгүрбэккэ тып-тап туттан, испириистэрин бэлэмнээн, укуол оҥоро оҕустулар. Р. Баҕатаайыскай
   Тамара Улан-Удэттан кэлбит, хатыҥыр, кубаҕай хааннаах, ис-иһиттэн чэбэр, тыптап курдук тутта сылдьар кыыс. АА ИБ
   Сэмэн аһаабыт иһитин кырааҥҥа сууйаат, остуолун тып-тап хомуйда. «Чолбон»
2. тып курдук
3. 1 диэн курдук. Муодунай хаалтыстаммыта, килэбэчигэс бачыыҥкаламмыта. Ол кини тып-тап курдук бэйэтигэр олус барара. Далан

туохт.
1. Биир тэҥник хачайдан, иэҕэҥнээ. ☉ Мерно качаться, раскачиваться. Тыы баайыылаах буолан, аанньа биэтэҥнээбэт эбит
□ Остуолбаҕа ыйаммыт лаампа тыал хамсатарыттан биэтэҥнии турар. Н. Якутскай
[Үүйэ] килэбэчигэс маҥан суумката тоҕоноҕор биэтэҥниир. Л. Попов. Тэҥн. биэрэҥнээ, эйэҥэлээ
2. кэпс. Төттөрү-таары кэл-бар, кэлэбара сырыт (улахан сыала-соруга суох). ☉ Ходить взад-вперед (обычно без особой нужды). Күнү быһа биэтэҥнээн сылайда
□ Мин, аҕалара, кинилэр [оҕолор] икки ардыларыгар биэтэҥнии сылдьабын. Л. Габышев
3. көсп. Быһаарыыта суох буол, саараҥнаа. ☉ Быть нерешительным, колебаться. Биэтэҥнээбэккэ быһаар. Быһа биэтэҥнээн быһаарбата
□ Икки саары икки ардыгар биэтэҥнээн, мин эрэй бөҕөтүн көрбүтүм. Н. Заболоцкай

аат. Килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн. ☉ Златоглазик (вид слепня)
Буулдьа курдук тыҥкынаан кэлэн, күүгэс илиитин көхсүгэр олорбутун оҕонньор «лас» гына оҕуста. Л. Габышев
Куйааһа олус, ону тэҥэ бырдах, күүгэс, күлүмэн — бокуойа суох сапсына сатыыбын да, эппэр сыстыбыттара эрэ баар. И. Сосин
Сайын ортото буолан — кумаара-бырдаҕа оччо суоҕа. Ол оннугар күүгэс, күлүмэн үксэ. «ХС»
◊ Тураҕас күүгэс — күөрэгэйгэ маарынныыр дьүһүннээх, уорҕата арыычча көҕөччөрдүҥү өҥнөөх ырыаһыт чыычаах. ☉ Конек пятнистый (вид певчей птицы)
Мин кулгааҕым хаһан да истибэтэҕэ тураҕас күүгэс ырыатын биитэр ыллыыр чыычаах саҥатын. УАЯ А

даҕ.
1. Туохха барытыгар дөбөҥнүк, үчүгэйдик сыстар. ☉ Легко липнущий, клейкий
[Бэс тэллэйин сэлээппэтэ] ньалҕаархай, килэбэчигэс, сииктээх кэмҥэ сыстымтыа салыҥынан бүрүллэр. Г. Угаров
2. Бииртэн биир киһиэхэ (сүөһүлэр, кыыллар истэригэр эмиэ) түргэнник сыстан тарҕанар (ыарыы туһунан). ☉ Заразный, быстро передающийся, распространяющийся (о болезни)
Сэллик сыстымтыа. Ыарыһах …… кинини төгүрүктээччилэргэ ыарыы сыстар кутталын үөскэтэр. НСЕ ТСЫаКРЭ
3. Дьону-сэргэни кытта түргэнник бодоруһар, эйэргэһэр эйэҕэс майгылаах. ☉ Дружелюбный, приветливый, общительный
Аҕата суох оҕолор, ордук улааппыт саастарыгар тулаайахсыйар буоланнар, тастан дьайар, угуйар дьоҥҥо түргэнник сыстымтыалар. ОАП ИиЭУО
Ити Чаҕылҕан талаанын биир уратытын — дьоҥҥо сыстымтыатын, элэккэйин, эйэҕэһин эмиэ туоһулуур. «ХС»

1. аат. Хатыҥ саамай төрдүн иирчэх курдук эриллэн үүммүт саастаах ордук кытаанах, бөҕө өттө. ☉ Корневое утолщение берёзы, отличающееся особой прочностью
   Сир ирдэҕинэ удьурҕай хостуох, ырбыы таҕыстаҕына туулуох, туһахтыах буолара. Болот Боотур
   Саха уустара удьурҕайтан хамсаны, быһах угун, кыынын, араас сиэдэрэй киэргэл иһиттэри кыһаллара. АЭ СТМО
   Быһах уга уонна хамса оҥостоору, хатыҥ удьурҕайын көрдүү ыппынаан биир ылааҥы күн тыаҕа таҕыстыбыт. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Удьурҕайтан оҥоһуллубут, кыһыллыбыт. ☉ Сделанный из корневого утолщения берёзы
   Удьурҕай хамсаҕа чаркааскай табаҕы ыга симэн уматынан, күөх буруонан өрүкүччү тыына олорор. Амма Аччыгыйа
   Төрдүстэрэ Ыстапаан саамай уһукка тимир хоҥсуоччулаах, маҥан килэбэчигэс ньаалбаан сирэйдээх удьурҕай ыҥыыр үрдүгэр олорор. И. Никифоров
   Кини буулдьалаах ботуоҥкатын сүкпүт, уһун туос кыыннаах, удьурҕай уктаах быһаҕын куругар иилиммит. В. Чиряев
   ср. эвенк. одюркай, адюркай ‘корень берёзы’, монг. будьигир ‘кудрявый’