дьиибэлээ диэнтэн бэй
туһ. [Лэкиэс:] Ээ, чэ, дугдуруй да сутурҕаа, тоҕо Дьиибэ диэбиттэрэй, дьиибэлэнэн көрүөххэ. С. Ефремов
Киргил, тоҥсоҕой, нэтээги Кирийбитин соһутабын. Улахан киһи эрээри Дьиибэлэнэн ылааччыбын. Баал Хабырыыс
Ол эрээри Джамиля биһикки биирдэ дьиибэлэммиппитин кэмсиммиппит. Ч. Айтматов (тылб.)

үлүй диэнтэн хай
аата. Дьонум өссө кэпсээтилэр: нэтээги мэйиитэ үлүйүүгэ олус үтүө эмп үһү, эһэ сыатынааҕар ордук дэстилэр. Я. Семёнов
Атаҕа итийдэр-итийэн истэ — ити үлүйүү этэ. Н. Габышев
Типтэриллибит хаар ходуһа үүнээйитин халыҥнык сабан, кинини үлүйүүттэн харыстыыр. СИиТ

көр ахчаҕар
[Урууп] оҕуһа аччаҕар дьэҥкир муостардаах, онон-манан харалардаах маҥан муннулаах улахан саадьаҕай оҕус. Күндэ
Абыдал улаханын, күүһүнэн кыайарын иһин, муоһа аччаҕар, ол иһин аҥаардас мултугур сүүһүнэн туруору муостаах оҕуһу кыайа-хото туппат. Н. Заболоцкай
Айылҕа ийэ хотун, Аатырбыт нэтээгини, Аччаҕар атахтарын Алыкынай тириитинэн, Күппээрийэ көтөр гына, Күүстээн-уохтаан айбыта. И. Чаҕылҕан

даҕ., эргэр. Дьадаҥы, туга да суох киһи. ☉ Бедный, неимущий (человек)
Чэ, кинилэр дьадаҥылара, дьаранаастара биһиэхэ наадата суох. Биһиэхэ аттара наада. Софр. Данилов
Ыалга кэргэн сылдьар киһи ол дьиҥнээх дьаранаас, батараак диэн буолар. Болот Боотур. Дьон өттө сэрэйэллэр: «Дьукку дьаранаас эрээри, Кулаакка кутурук буолан Куйбаҥныы турар, нэтээги!» К. Туйаарыскай

дьүһ. туохт. Сөптөөх киэбэ-кэриҥэ, күүһэ-сэниэтэ суох кыра көстүүлээх буол. ☉ Выглядеть малорослым и слабосильным (о человеке)
Үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
[Нэтээги] Саһарҕаны сабаары Сараадыйан көппүтэ, — Аттыгар турааччы Араҥас маһыгар, Саккыраҥ суолланан, Сарк гына түстэ. Саатыттан уҥан-таалан, Саппаллан сыттаҕына, …… Халҕаһа хара таас Хараҥа анныттан Чыс тахсан быар куустан, Чыыбыргыы олордо. И. Чаҕылҕан

сыһ. Ууламмыт хараххынан, өйдөөбөтөхтүү (көр — хол., холуочук киһини этэргэ). ☉ Влажными, водянистыми глазами, бессмысленным взглядом (смотреть — напр., о пьяном человеке)
Дырааһай Ылдьаа тугу да булан хоруйдаабакка, айаҕын аппытынан чалбаччы көрөн турда. Н. Якутскай
Хараҕын чалбаччы көрбүт. В. Гаврильева
Сонно тута Чоомуут арыгыттан бөлөнүйбүт мэйиитигэр холуочук Сорокобуой [киһи аата] чэйдээх чааскыны икки ытыһынан бобо тутан, нэтээги курдук чэчэгэйинэн чалбаччы көрүтэлии олороро көтөн түспүтэ. Күрүлгэн

аат.
1. Мас умнаһыгар, мутугар сытыы тыҥырахтарынан хатырыкка хатанан, уһуктаах кутуруктарын хотоҕойугар тирэнэн, өрө ыстаҥалаан сыҕарыйар, эриэн эбэтэр саадьаҕай дьүһүннээх, оройугар кыһыллаах, маһы тоҥсуйан үөнүнэн аһылыктанар кыра көтөр. ☉ Дятел
Хара тыа тоҥсоҕойо алтан хайаны тоҥсуйан сиэн барыыр үһү (тааб.: тордуох). Тииккэ кэлэн биир тоҥсоҕой хатана түһэр. Н. Якутскай
Киргил, тоҥсоҕой, нэтээги кирийбитин соһутабын. Баал Хабырыыс
2. харыс. т. Сүгэ. ☉ Топор.
ср. эвенк. товтокит, танток, бур. тоншоол ‘дятел’

туохт.
1. Туохха эмэ быһаччы эппиэттииртэн куотун, тугу эмэ оҥорортон ханнык эрэ биричиинэнэн бэйэҕин куоттар. ☉ Уклоняться от прямого ответа, отказаться от чего-л.
Тус бэйэтин сыыһата тутуллаары гыннаҕына, Атыттары урут сыбаан, Аһарынан куотара. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук Трофимова тугу да билиммэккэ халтарыта, аһарына олордо. М. Попов
Ол кэмҥэ Лара арыт суруйар, арыт суруйбат буолуталаабыта, чуолкайдык хардара соруммакка, убул-дьибил аһарынара. Р. Баҕатаайыскай
2. Бэйэ ханнык эрэ иэйиитин (хол., абарыыны, уордайыыны) кыана туттан аһаран кэбис. ☉ Изживать, подавлять в себе какое-л., чаще неприятное, чувство (напр., возмущение, гнев)
Эдэрдэр көрдөрүгэр-нардарыгар аралдьыйан, Дьөгүөрдээн хомолтотун аһарынна. Амма Аччыгыйа
«Араас бэйэлээх» аттар ахтыллыбыттарын Мэхээлэ омнуолуу соҕус истэн баран, аһарынан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Тугу гыныай? — төнүннэ. Абаккатын аһарына, Аргынньах анныгар Бүгүҥҥү күнэ кэлиэр диэри Түүрүллэн сыттаҕа [нэтээги]. И. Чаҕылҕан

I 1) смерть, гибель; герой өлүүтүнэн өл = погибнуть геройской смертью; өлүүттэн быыһак = спасаться от смерти; 2) разг. болезнь, эпидемия; өлүүгэ өлбүт сүөһү скот, павший от эпизоотии; 3) беда, бедствие, несчастье; өлүү да буолар эбит ! что за напасти!, какое несчастье!; 4) затмение (солнца, луны); күн өлүүтэ затмение солнца # елүү болдьохтоох (или түбэлтэлээх ) к несчастью, как назло; өлүү түбэлтэлээх , бэйэм ыалдьан хааллым к несчастью, я сам заболел; өлүү суола миф. вход в преисподнюю; елүү суолун нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы погов. всё равно, что затыкать вход в преисподнюю шкуркой летяги (говорят, когда кто-л. пытается отделаться от важного дела пустяком или на большое дело назначают заведомо слабого человека, чтобы только отделаться); өлүү уута фольк. мёртвая вода.
II часть, доля, пай; бултаммыт балыгы уон өлүүгэ үллэрдилэр добытую рыбу разделили на десять частей; бэйэҥ өлүүгүн ыл = брать свою долю; өлүүбүн биэрбитим я отдал свой пай.

1. аат.
2. Киһи, кыыл, харамай этин-сиинин тас бүрүөтэ. ☉ Наружный покров тела человека, животного, кожа
   [Ынах] сиһин тириитэ онон-манан бысталаммыт, тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
   [Харытыан] чанчыктара эрдэ кырыарбыттар, сүүһүн тириитэ эрдэ чарчыстыбыт. Л. Попов
   Маҥнай тириилэрэ, түүлэрэ-өҥнөрө толору сиппит кыыллары өлөрөллөр. АВЛ ГСФ
3. Сүөһү, кыыл сүлүллүбүт түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Снятая с животного кожа вместе с наружным волосяным покровом, шкура
   Оҕус тириитин тэллэнэн сыттым. П. Ойуунускай
   Биир эдэр нуучча киһитэ таһырдьаттан түөрт бөрө тириитин киллэрэн, барыларын адьас соһутан кэбистэ. Л. Попов
   Бэйэм үрүҥ эһэ тириитин ыллым. И. Федосеев
4. Сүөһү, кыыл таҥастаммыт, имитиллибит түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Выделанная шкура животного с сохранённым волосяным покровом, мех. Киис тириитэ. Саһыл тириитэ
   □ Тырыттыбыт кулун тириитэ таҥастаах, уһун баттахтаах мара уол сатыы салтаҥнаан иһэрин аргыстар көрсө түспүттэрэ. Л. Попов
   Кыһын сүрдээх ичигэс бөрө тириитэ суорҕаннанным. Т. Сметанин
   Бороҥ куобах тыһа бэргэһэлээх, таба тириитэ сукуйдаах Хабырылла Дьөгүөрэп сыбыдах аты мииммитинэн тус арҕаа диэки түһэ турбута. П. Филиппов
5. эргэр., харыс. Саҥа төрөөбүт ньирэй. ☉ Новорождённый телёнок
   Тириини төһө баарын үллэстиэхпит. ПЭК СЯЯ
6. даҕ. суолт. Сүөһү эбэтэр кыыл таҥастаммыт тириититтэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Изготовленный или сшитый из выделанной шкуры, кожи животного, кожаный. Тирии сон
   □ Лотуогу булбут сирдэриттэн тэйиччи соҕус аны түүрэ хатан хаалбыт эргэ тирии суумка сытара. Н. Якутскай
   [Сеня] килэбэчигэс тирии бүрүөһүннээх ааны тоҥсуйан иһирдьэ киирдэ. Н. Лугинов
   Былыр хотуур тардыытын тирии быанан оҥостоллоро. ПАЕ ОСС
   ♦ Абааһы тириитин кэппит көр абааһы. Оҕонньор кыыһыран абааһы тириитин кэппит
   □ Баҕар, кимнээҕэр абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
   Атах тириитэ баранна көр атах. Аҕам сүппүт сүөһүтүн көрдөөн атаҕын тириитэ баранна. Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт көр бөрө. Аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит. Күндэ
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». <Бэйэтин> тириитин харыстыыр калька. — бэйэтин эрэ туһунан саныыр. ☉ Спасать свою шкуру (букв. свою шкуру бережёт)
   Үлэттэн үтүөнү айардааҕар Үрдүк үөрүүнү билбэппин. Тус бэйэ тириитин харыстаан Туһата суох сытары сирэбин. М. Ефимов
   Ол эрээри бэйэтин тириитин харыстыыра эмиэ да сөп ээ. Үҥсэ-харса сылдьыбыта буоллар, бука, үнтү хадьырыйыа эбитэ буолуо. У. Ойуур
   Кини, бэйэтин тириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх. НС ОК
   Иэнин тириитин сүл (уһул) — иэнин хастаа диэн курдук (көр иэн I). [Бакыыһа кинээс:] Иэниҥ тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн ол-бу буолума. Эрилик Эристиин
   Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) көр оҕус II. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт. «ХС»
   Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй. Тарпат (тардар) тараһа, тиийбэт тирии буол көр тарт. [Мииккэ] сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
   Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан олороохтуура. В. Протодьяконов
   Тимир тириитин кэппит көр кэт. Таня ийэтэ тимир тириитин кэтэн олороро. Н. Якутскай
   Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний?! В. Яковлев
   Тиҥилэҕин тириитин бараата көр тиҥилэх. Солбуйар киһини булбакка, тиҥилэҕим тириитин бараатым. С. Никифоров. Тириигин тэнит — 1) көһүйбүккүн аһар, эрчилин (хол., үлэлээн-хамсаан, хааман-сиимэн). ☉ Движениями приводить тело в состояние физической бодрости, разминаться (напр., физической работой, ходьбой)
   Сүүрэн кэллэхпинэ тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова
   Ардыгар көтөр-сүүрэр суолун көрдөөн тирииҥ тэнийиэр диэри кураанахха хаамыаҕыҥ. «Кыым»
   Таба үлэтэ итинник. Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. «ХС»
   Тириибин тэнитэ таарыйа үлэбэр диэри сатыы барааччыбын. НАГ ЯРФС II; 2) тугу эмэ астына оҥорон дуоһуй. ☉ Получать удовольствие от чего-л., оставаться довольным, удовлетворяться чем-л.
   Пуд Ильич дьону кытта сылдьан аһыырын-сиирин, сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, мааһа табыллар, тириитэ тэнийэр. Далан
   Уоллаах аҕа бу киэһэ дьэ, аан бастаан тэҥнээх дьон курдук атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
   Тириитин сүл көр сүл I. «Суоластар! Сарылаан эриҥ, тириигитин сүлүөм», — диэн этиһэрдии эттэ. М. Доҕордуурап
   Били өрөпкүөмнэри эһэн өргөйбүт үрүҥнэр курдук тириибин сүлээйэллэр. «ХС». Тириитин сүллэрдэ — хаартылаан дэлби сүүйтэрдэ. ☉ С треском проиграться в карты (букв. кожу свою дать ободрать). Хаартыһыт оонньоон тириитин сүллэрдэ, харчыта баранна. Тириитин таһынан — олох сөбүлээбэттии, ылымматтыы. ☉ Неприязненно, болезненно (воспринимать что-л.)
   Оҕонньор тылаөһө да, күлүүтэ да Максим тириитин таһынан киирдэ. Л. Попов
   Тойон ыалга кэлэн хаамарыттан саҕалаан, тугу оҥороро барыта Болот тириитин таһынан буолан истэ. Н. Заболоцкай
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ, тириитин таһынан истэрэ. «ХС»
   Тириитин хастаа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I). Иэһи ситиһэр кыра — тириитин хастыахха наада. «ХС». Тириитэ тиийбэт буолбут кэпс. — туохтан эрэ аһара кыыһырбыт. ☉ соотв. лопнуть от злости
   Никанор Николаевич таһыттан киирэн иһэн хайыы-үйэ тириитэ тиийбэт буола ыга кыыһыран, куолаһа чыҥкынас буолбут. А. Сыромятникова
   Бүгүҥҥү былаана туолбатаҕыттан тириитэ тиийбэт буолан олорор. НАГ ЯРФС II. Тириитэ тиийиэҕинэн (тиийэринэн, тэстэринэн) — күүһэ, кыаҕа баарынан. ☉ соотв. что есть мочи, во весь опор
   Тириитэ тиийиэҕинэн Тиэтэйэн тииһэн иһэн, Тиһэҕэр тиийэн, Тимэххэ да тэҥэ суох Тиллибэт сиригэр Тиэрэ баран түһэр. А. Софронов
   Хотторууттан наһаа абатыйан, баарбынан-суохпунан кииристим, этэргэ дылы, тириим тэстэринэн бардым. ПП ОА. Тириитэ халыҥаабыт — туохха да кыһаллыбат, ымыттан да көрбөт, хаҕыс майгылаах, тоҥуй (киһи). ☉ Неотзывчивый, грубый, толстокожий (букв. человек, кожа которого потолстела)
   Оҕонньоро холку соҕус быһыылаах, үөхтэ диэн сирэйэ кытарбата — тириитэ халыҥаабыт эбитэ дуу? П. Ойуунускай
   Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
   (Туох эмэ) тириитин кэт көр кэт. Аны эһэтин тириитин кэттэҕэ [преподаватель кыыһырбытын этэллэр]. Н. Лугинов
   [Ааныка:] Эмиэ туох тириитин кэтэн кэллиҥ? С. Ефремов. Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт — олус ырбыт, дьүдьэйбит, көтөхтөрбүт (үксүгэр ыарыһах киһини этэргэ). ☉ соотв. <одна> кожа да кости; костями гремит (обычно о больном человеке — букв. кожа да кости его остались)
   [Хартыынаҕа] күөх муора кытыытыгар сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
   Манята олох дьүдьэйэн, уҥуохтаах тириитэ хаалбытын көрөн олус аһыммыта. Т. Нутчина
   Орон киһитэ буолбута сылыгар чугаһаата, олох уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ — үчүгэйи-куһаҕаны аахайбат, иэйиини өйдөөбөт, сайаҕаһа суох (киһи). ☉ Неспособный к тонкому восприятию, неотзывчивый, толстокожий (букв. толстая кожа, глухая мякоть)
   Эрэйдээҕим оҕото [Аанчыгым] онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Ону мин дьүлэй куҥ, халыҥ тирии билиэм дуо? Суорун Омоллоон
   Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Дьэ, онтон эйигин бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын, хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
   Хайдах эрэ Ханньары тардан тураммын Халыҥ тириилэрин Хайыта сынньар этим! П. Ойуунускай
   [Дыгын:] Хайа, хотуттарым! Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
   Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо көр ыт. Ыттан тириитин сүлэн ылыахтара дуо, [суотчуту] …… үс сыл хаайыыга ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылаары сокуонумсуйа тураҕын дуо? Аны иэстэһэр эрэ хаалар. И. Никифоров
   ◊ Кэрэх тириитэ көр кэрэх I
   2
   Кэрэх тириитэ тэллэхпитигэр Тилэри тиэлийэн Сытыахпыт ахан буоллаҕа! П. Ядрихинскай
   Кэрэх куочайа, тириитэ, сылгытын баһа тус-туспа ыһылла бачыгырайан, сир доргуйуор диэри ньир гына оҕутта. М. Доҕордуурап
   Кэрэх тириитин сүлэн баран, кэрэх таһыгар маска ыйыыллар. Ф. Захаров. Саҕахтаах тирии көр саҕахтаах. Тирии кынат түөлбэ. — нэтээги. ☉ Белка-летяга
   Уус кыһатын уотун муодарҕаан тирии кынат кэлэн-баран элэстэнэр. М. Доҕордуурап
   Түүҥҥү кыраҕы булчуттартан биирдэстэрэ — тирии кынат. И. Никифоров. Тириини таҥастааһын — тириини имитии, имитиллибит тириинэн онуманы оҥоруу. ☉ Скорняжная работа
   Дүҥүргэ анаан тириини таҥастааһыҥҥа икки саастаах бүтэй кугас тыһы сүөһү тириитин ылыллар. ЧАИ СБМИ. Тириини таҥастааччы — тириини таҥастыырга үлэлиир, онон дьарыктанар киһи. ☉ Мастер, занимающийся выделкой мехов, скорняк. Тирии собуота — тириини таҥастыыр собуот. ☉ Кожевенный завод
   Хобороостоох Бииктэрдэрэ тирии собуотугар үлэлии киирэр үһү. Н. Габышев
   Бу барда: холкуостаах бааһынай, Ол тирии собуотун аттыттан, Кынаттаах сыарҕаҕа буолунай — Саппыкы, саппыйаан тартаран. С. Васильев. Тирии ыарыы- та — киһи, сүөһү тириитигэр тахсар баас. ☉ Кожное заболевание
   Кыра дьон кыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
   Атаххар көннөрү тирии ыарыыта баар. И. Федосеев
   др.-тюрк., тюрк. тери, терэ, тере, тире