хачайдаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кураайы ходуһаларга носуостарынан ууну хачайдатан уонна ардахтатан нүөлсүтүллүөхтээх. ПАЕ ОС

нүөлсүтүллэр сири дэхсилээһин (бааһына, ходуһа ньуурун тэннээн биэрии.)

уу кутуу нуормата (нүөлсүтүллэр биир гаа сиргэ биирдэ кутуллуохтаах уу кээмэйэ, 50-2000 куб.м. иһинэн халбанныыр.)

көтүрүллэр, хомуйуллар турбалар (нүөлсүтүллэр ситимнэргэ сайынын эрэ туһа-ныллар, күһүн көтүрүллэн хомуйуллар турбалар.)

нүөлсүтүү эрэһиимэ (кө-рүллэр-харайыллар үүнээйи буорун нүөлсүтүллэр бол-дьохторо уонна нуормалара.)

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., убаҕаһы) кыра иһитинэн баһан ыл. ☉ Черпать чем-л. что-л. (жидкое, сыпучее)
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну сомсон иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Чымаан кинээс …… хамсатынан табаҕын сомсон ылаат, хататын сахпытынан барда. Эрилик Эристиин
Уол мууһу ойбоннуу тэһэн баран, солуурунан ууну толору сомсон ылла. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ бэрт элбэхтик, өлгөмнүк бул, туохха эмэ үгүөрүтүк тигис. ☉ Извлекать, получать что-л. в большом количестве, в изобилии
Дьон бары сайын барахсан быйаҥыттан сомсон хаалаары үлүмнэһээхтииллэр. И. Гоголев
Норуот ырыаһыта айар тиэмэтин олохтон бэйэтиттэн сомсор. «ХС»
[Нүөлсүтүллүбүт] сиртэн гектаартан ортотунан сүүрбэ биэс-отут сэнтиниэр оту сомсоллор. Ходуһа х.
ср. каракалп. шөмиш ‘черпак (то, чем черпают)’

тууһурууну уонна бадараанныйыыны утары охсуһуу (нүөлсүтүллэр сиргэ ууну наһаа куттарыыттан сир бадараанныйыытын утары уонна ууну кытта киирэн сир ньуурун силистээх аранатыгар элбэх туһата суох туустар мунньуллубаттарын хааччыйар үлэлэри ыытыы уонна итинник дьаһаллары олоххо киллэрии.)

туохт.
1. Сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыс, табылын. ☉ Делаться так, как нужно, выходить удачно, получаться. Оҥоһуум сатанан эрэр. Үлэбит сатаммата
□ Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.)
[Баһылай:] Дьиҥ иһэ, киһи эрэ хобу таптыыр. Хайдах хобо суох олох сатаныай? Н. Неустроев
Араастаан албастаан көрдүлэр да, барыта сатаммата. Н. Якутскай
Бу эргин 1140 гектаар сир нүөлсүтүллүөҕэ сатаммата. П. Егоров
△ Алдьаммакка, харгытаабакка үчүгэйдик үлэлээ (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Работать, действовать исправно (употр. в основном в отриц. ф.). Носуоспут сатаммата. Уруучукам сатаммата
□ Аны: «Спидолабыт сатаммата», — дэһии буолуо. У. Нуолур
2. Кыһалҕаланыма, кыһалҕаттан быыһан, эрэйи көрүмэ. ☉ Справляться с чем-л., избегать чего-л., обходиться без кого-чего-л.. Көмөлөһөөччүлээх эрэ буоллахпына сатанабын
□ [Сайсары:] Бэйэм да хайдах сатанарбын, бу сабыллан хаалан, билбэккэ олоробун. Суорун Омоллоон
Быстахов диэн табаарыскыттан тэйдэххинэ сатанаҕын. Адьас! Эһиги суолгут тус-туһунан. Н. Лугинов
Уолаттар миигинэ суох сатаналлара биллибэт. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа, моһуокка түбэс (буолб. ф-ҕа). ☉ Оказаться в беде, иметь проблему (в отриц. ф.)
[Көстөкүүн:] Биһиги арай сатаммакка олоробут. Кийииппит бэҕэһээ киэһэ биэ ыы тахсан баран, биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Эрилик Эристиин
Тойотторуом, сатамматахпыт… Алдьархай бөҕө буолбут [киһилэрин ытан өлөрбүттэр]. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Туохха эмэ талаһан, тугу эмэ көрдөөн эбэтэр тугу эмэ оҥорон сүгүннэнимэ, кими эмэ тулутума (буолб. ф-ҕа). ☉ Выводить кого-л. из терпения настойчивыми притязаниями на что-л. или нарушениями порядка (в отриц. ф.)
Бу ыт сатанымаары гынна. Мантан инньэ баайыыга туттахха табыллар. И. Федосеев
[Уоһук:] Суох! Бу киһи сатамматыгар тиийдэ [маһы уорбут]. Холкуостан киэр гыныахха бу киһини. Күндэ

1. аат.
2. Кэлин наадата кэллэҕинэ туттарга бэлэмнэммит туох эмэ, туох эмэ ордуга. ☉ То, что запасено, заготовлено впрок, на всякий случай, запас
   Мин бүгүн төннөбүн. Ити үс сыарҕа табаны уонна икки саппааһы хаалларабын. Болот Боотур
   Эн ачыкы үлэспиттээх этиҥ ээ. Сөп буолсу буоллаҕына, итини ыл. Миэхэ бэйэбэр саппаас баар. Күннүк Уурастыырап
   Звеноҕа биир кэмҥэ уон аҕыс ат үлэлиир. Итини тэҥэ саппааска алта ат баар. «ХС»
   △ кэпс., көр саппаас чаас
   «Чэйдиир сирбитигэр саппаас баар. Сатамматаҕына, онно тиийэн уларытыахпыт», — хардарар мэхэнисээтэр. П. Егоров
3. Уһун кэмҥэ аһылыктанарга, туттарга хааччыммыт туох эмэ (хол., ас, аһылык). ☉ Что-л., заготовленное для потребления, использования на длительный срок, запас (напр., продуктов на дорогу)
   Сүрүн улахан үрэҕинэн барааччылар таһаҕаһы, көлөнү, ас-үөл саппааһын, сэби-сэбиргэли барытын илдьэ сылдьаллар. Г. Колесов
   Суудунанан айаҥҥа барар моряктар тууһа суох уу улахан саппааһын ылааччылар. МНА ФГ
   Үүт ыамын уонна сүөһүнү төлөһүтүүнү түһэрбэт туһугар кыһыҥҥы хотоннор тастарыгар балтараа, икки ыйга аһылык саппааһа бэлэмнэниэхтээх. «Кыым»
   △ Туһаҕа тахсыан сөптөөх сир эбэтэр айылҕа баайа төһө баара. ☉ Предполагаемое или установленное количество недровых или каких-л. природных богатств, запасы (напр., нефти или рыбы). Дойдуга баар таас чох саппааһа. Саха сиригэр балык саппааһа
   □ Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники сылларга ыытыллыбыт чинчийиилэр сир дьапталҕатын улахан дириҥэр таас чох, ньиэп, гаас баһаам баай саппааһа кистэнэн сытарын көрдөрдүлэр. МНА ФГ
4. Киһи тугу эмэ төһө элбэҕи билэрэ, өйдүүрэ. ☉ Количество, объём знаний, понятий, лексики, запас. Мин химияҕа билиим саппааһа итинэн бүтэр
   □ Биир омук тылыттан атыҥҥа тыл саппааһын кытта сыһыарыылар эмиэ киирэллэр. ВМС СДО
   △ Киһи туттар тылын ахсаана. ☉ Словарный запас. Үөрэнээччи төрөөбүт тылыгар тылын саппааһа
   □ [Оҕонньор сирэйигэр буор ыһылыннаҕына] бары билэр быдьар тылын саппааһын ордорбокко туттар. М. Доҕордуурап
5. Байыаннай сулууспаларын толорон, наада буолуор диэри сулууспаттан босхоломмут дьон. ☉ Категория лиц, прошедших военную службу и призываемых вновь в войска в случае необходимости, запас
   Байыаннай сулууспаҕа сөбө суох буолан саппааска тахсыбытым. П. Чуукаар
6. даҕ. суолт. Саппаас буолар, туохтан эмэ ордор, наада кэллэҕинэ туттуллар. ☉ Имеющийся в запасе, запасной. Саппаас аһылык. Саппаас көлөһө
   □ [Неустроев] куруһуогун чилиэннэрэ көмөҕө анаан элбэх үбү хомуйбуттара, саппаас пааспардары булуталаабыттара. П. Филиппов
   Бу саппаас уунан ходуһаны кураан кэмнэргэ эрэ нүөлсүтүллүөхтээх. ПАЕ ОС
   Мефодий Лебедев Томскай куорат таһыгар саппаас пуолкатыгар хас да ый буолбута. ССС
   ◊ Саппаас чаас — массыына, мэхэньиисим алдьаммыт чааһын солбуйар бэлэм чаас. ☉ Запасная часть (напр., для машины, какого-л. механизма). Массыына саппаас чааһа
   □ Тыраахтардар уонна хамбаайыннар саппаас чаастарынан хааччыллыыларыгар маннык бэрээдэги олохтуурга. КПЫ. Тыытыллыбат саппаас — улахан наадаҕа анаан уурбут кичэллээх саппаас. ☉ Запас, сохраняемый для особого случая, неприкосновенный запас
   [Семёнов:] Тыытыллыбат саппааскыттан биири аҕал. Н. Туобулаахап

аат.
1. Дьон, норуот туспа олохсуйан олорор сирэ. ☉ Место, где кто-л. живет, местожительство
Алаас ааттаах, дойду сурахтаах (өс ном.). Бырадьаага кэриэтэ сылдьар киһибин. Бу дойдуга сылдьыбытым быдан буолла. А. Софронов
Ханна эрэ ыраах быйыл сайын бу дойдуну буулаан дьон бөҕөнү куттаабыт эһэ часкыйара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Арай, бу дойдуга кирпииччэ үктээбит буоланнар, буочука аҥаара тимир оһохтоох. Н. Габышев
2. Киһи төрөөбүт-үөскээбит сирэ, кини киэҥ эйгэтэ (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Место рождения, родина, родимый край (употр. в притяж. ф.)
Дойдубар Сунтаарга сынньана, кымыс иһэ, ыһыахха оһуокайдыы кэллим. И. Данилов
Дойдубар билэр дьонум аҕыйаан хаалбыттар, оҕолор дэлби улаатан, кими да билбэт буолбуппун. С. Ефремов
Билигин киниэхэ дойдутуттан ким да санаан суруйбат. Н. Габышев
3. Киһи, норуот олорор судаарыстыбата. ☉ Государство
Дойду өлөр-тиллэр кутталга киирэн, турардыын-турбаттыын кыайыы туһа диэн биир санаанан күргүөм үлэҕэ туруммуттара. И. Федосеев
Биһиги көрдүүр баайбыт, дойдуга маннык күчүмэҕэй күн кэлэн турдаҕына, улахан наадалаах буолуохтаах. Г. Колесов
Алмаас дойду промышленнай таһымын үрдэтэргэ, үлэ таһаарыытын элбэтэргэ көмөлөһөр. И. Данилов
△ Туспа судаарыстыба, омук сирэ. ☉ Зарубежные страны, зарубежье. Европа дойдулара. Азия дойдулара. «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы спортивнай оонньууларга Кытай, Япония, Индия, Корея, Монголия о. д. а. дойдулар оҕолоро кыттыыны ылбыттара
4. Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннарга утары туруоран). ☉ Центральные районы Якутии (в противопоставлении северным районам)
Г.У. Эргис дойду дьоно диэн Саха сирин киин өттүн эрэ дьоно буолаллар диэн чуолкайдык арааран этэр. Багдарыын Сүлбэ
Кини [Саха сирин киин оройуоннара] кытыы оройуоннарга биир тылга түмүллэн, үрдүттэн «дойду», «Дьокуускай» диэн киин сир быһыытынан бочуоттанан ааттанара. «ХС»
Дойду сирин кыыһа ааһа иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. ГИП КДь
△ Элбэх дьонноох-сэргэлээх сир, үөс сир (тыа сиригэр, үрэх баһыгар утары туруоран). ☉ Людная, густонаселенная местность; центральная усадьба
Мин санаабар, дойдуттан киһи тахса сылдьара буолуо. Н. Неустроев
Дойду сир сибикитэ, киһи алаас тыына билиннэ. Амма Аччыгыйа
Кыстатан таһаарбыт сүөһүтүн дойдуга үүрэн киллэрэн эстибит, аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. И. Данилов
5. Туох эмэ ураты айылҕалаах, көстүүлээх, тугунан эмэ уратыланар сир. ☉ Определенное место, пространство, местность
Бэл диэтэр …… чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов
Үгүс хайалар уонна сис хайалар үмүөрүһэн турар сирдэрэ хайалаах дойду диэн ааттанар. МНА ФГ
Халыма - өрүс сүнньэ, тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. «ХС»
6. истор. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар: ким эмэ бас билэр өлүү ходуһата. ☉ До революции и в первые годы советской власти: участок покоса, выпаса, принадлежащий кому-л. (частному лицу)
Дьахтарга дойду суоҕа. Уол оҕо сүрэхтэннин да дойдуланара. Багдарыын Сүлбэ
Бүтүн нэһилиэк дойдутугар баайдар бэйэлэрин бас билэр үптэрин курдук тойоргуур буолаллара. Эрилик Эристиин
Бу хочо бүтүннүүтэ Микииппэрэп кинээс дойдута. М. Доҕордуурап
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду фольк. - элбэх дойду (ахсаана биллибэт). ☉ Множество стран. Аҕыс дойдуга Албан ааттаныҥ, Тоҕус дойдуга Толомон сурахтаныҥ (алгыс.). Айыы дойдута (сирэ) фольк. - Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Орто дойду); сырдык күннээх үтүөкэрэ дойду. ☉ Мир под солнцем, земля, страна, где живут люди, происхождящие от айыы (светлых божеств)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, Айыы сириттэн арахсан барда. Ньургун Боотур
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны …… киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев
Аллараа дойду көр аллараа. Кэбис, эмээхсин, инньэ диэмэ. Хайа, ол Аллараа дойду сүртэн сүрдээх дойду буолуо эбээт. Ньургун Боотур
Таҥхата да куһаҕан, Табыллыбатах киһи буолла: Халлааны хамнатыыһы, Хараҕатын төлөрүтүүһү, Аллараа дойду-ну алдьатыыһы, Айдааны оҥорууһу. П. Ойуунускай
Анараа (ол) дойду көр анараа. Улуну эрэйдээх өллөҕүнэ, биһиги ол дойдуга холбоһуохпут. С. Зверев
Анараа дойдуга айаннаа (аттан) көр анараа. Чэ, бу... Валя... көрөн кэбис! Анараа дойдуга аттана сыстым быһыылаах. Аны да хайдах буолар биллибэт. В. Яковлев
Анараа дойдуга атаар (ыыт) көр анараа. [Бандьыыттар кинини] Аммаҕа тиийдэххэ анараа дойдуга атаарыах курдук буолан бэрт дөбөҥ соҕустук итэҕэйдилэр. «ХС». Бачча дойдуга - ыраах сиргэ (кэл, тиий). ☉ В такие далекие края (прибывать, ехать)
Эдэр суруксут үп-үчүгэйдик кинилэр диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт»,- диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дойду иччитэ көр иччи. Былыргы хараҥа дьон бу харыйаны, «дойду иччитэ» үүннэрбит маһа диэн ааттыыр сурахтаахтара. Суорун Омоллоон
Бу кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Дойдуну (дойдугун) быс көр өтөххүн быс. Аата суох сүөһүлэрин ойуурга таһы-быһа куоттаран кэбистэ, бука, дойдуларын быстахтара. И. Гоголев. Күн дойдута (сирэ) поэт. - сырдык күннээх ыраас, кэрэ дойду. ☉ Светлая, прекрасная, солнечная страна
Айыы сирэ аһаҕас, Күн дойдута көҥдөй (өс хоһ.). Ол айаҥҥа, буурҕаҕа Мин көлүөнэм кэлбитэ, Көҥүл ырыаҕа аһаҕас Күн дойдутун киэргэтэ. С. Данилов. Оҕуй бараан дойду фольк. - ким эмэ дьиэуот туттан, нус бараан олохсуйбут дойдута. ☉ Мир, свет, где кто-л. живет хорошо, уютно
Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ... П. Ойуунускай
Ол (анараа) дойдуга бар (аттан) көр анараа. Мыычаар ол батталлаах үйэ бүтэйдии нүөлүппүтүттэн өрүттүбэккэ, кинини кытта аҕыйах сылынан быысаһан ол дойдуга аттанара эрэ хаалбыт киһи. ФЕВ УТУ
Эн эһэҥ отут саастааҕар …… Ойоҕостотон үс хонукка сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр Ол дойдуга аттаммыта. «ХС». Орто дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах хонуу куйаар дойду; Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Аллараа дойдуга утары). ☉ Средний мир, где живут люди, происходящие от светлых божеств айыы (в олонхо представляется как «страна с ярким солнцем, вечнозелёной степью», антипод Нижнему миру)
Орто дойду аппатын-дьаппатын тэҥниэҥ суоҕа (өс хоһ.). Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, Баайын аҥаара баайдаах, Дьолун аҥаара дьоллоох Киһи буолуох тустаах этим. Ньургун Боотур. Сэттэ күнүстээх түүнү мэлдьи оонньоон-күлэн баран, Орто дойдуга сирдээх-дойдулаах дьон Орто дойдуга тарҕаһан хаалбыттар. Саха фольк. Орто дугуй дойду фольк. - айыы дьоно олорор бүөм сирдэрэ. ☉ Милая, уютная страна, где уединенно живут племена айыы
[Сөмөлүөт] Саха урааҥхай Саргылаах-уйгулаах Орто дугуй дойдутун Үөһээ өттүнэн …… Чаҕылҕанныы курбуулаан, Этиҥнии ньирилээн, Элэҥнэтэлээн ааста. Нор. ырыаһ. Улаҕатыттан Уорастыйан сырдыыр халлааннаах, Отохсуйбат От ньээкэ кырыстаах Орто дугуй буор ийэ дойду Оҥоһуута биир буолбатах. С. Васильев. Сүөл дойду фольк. - ыраах улахан, ытык сир, дойду. ☉ Дальняя, могучая, священная земля, страна
- Нохоо, Мин даҕаны эйиэхэ Сүөл дойдуттан Сөптөөх киһи буолуом. Ньургун Боотур. Тойук дойду кэпс. - олус ыраах, киһи ылла да тиийбэт сирэ. ☉ Очень отдаленнная местность; местность, до которой долго добираться (ехать). Дьэ, ол Кулун өлбүт диэн сиргэ айанныах диэтэххэ тойук дойду буоллаҕа. Туруу бараан (дьаҕыл) дойду фольк. - тулхадыйбат таһаалаах, дьон олоҕо сириэдийбит дойдута. ☉ Обжитая, непоколебимо надежная земля
Кыһын кыыһа кыскыар сата …… Туруу бараан дойдуну Туман-будук көрүҥнээтэ. Күннүк Уурастыырап
Орто туруу бараан дойдум, Ураанай кус туоһахтатын курдук, Туналыйа көстөн кэллэ. С. Зверев. Тэгил дойду фольк. - ыраах дойду. ☉ Далекая страна
Тэгил дойдуттан Тэҥнээх киһи буолуом Диэммин эйиэхэ тахсыбытым. Ньургун Боотур
Тэгил дойдуларынан тэлэһийэр киһи хайаан да биир эмэ омук тылын билэрэ наада эбит. «ХС». Үөһээ дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах, уйгу-быйаҥ дойдута, дьону төлкөлүүр үтүө айыылар-таҥаралар олорор дойдулара. ☉ Верхний мир, где живут светлые божества айыы (в олонхо представляется как «страна изобилия, где вечное лето»)
Үөһээ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһээ Дьылҕа Тойон Остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур. Кинилэр бу алаас сыһыыга түһэн үҥкүүлүү сырыттахтарына, Үөһээ дойдуттан ииппит Иэйэхсит хотун түспүт. Саха фольк. Үс дойду фольк., миф. - сир-дойду бүтүннүүтэ; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар барылара. ☉ Вселенная, все земли, все страны; все миры (Верхний, Средний, Нижний)
Үс дойду күрүөһүтүн сэрэтэн туран …… Сүүс омук сүбэтин түмэргэ. С. Зверев. Хамаан-имээн (томоон-имээн, кимээн-имээн) дойду фольк. - олоҥхоҕо туойулларынан, ол дойду маһыттан бухатыыр ох саатын оҥороллор. ☉ Легендарная страна, воспеваемая в олонхо: именно там растут деревья, из которых делают лук для богатырей
Хамаан-имээн дойду Хатыҥа хатыҥнаах, Кимээн-имээн дойду Киилэ кииллээх …… Томоон-имээн дойду тордохтоох Туоһунан тордоммут …… Көрүлүүр көр муос саа диэн …… Улуу ньургуна манна эбит. П. Ойуунускай. Хол дойду фольк. - ыраах сытар, тэҥ кыахтаах, күүстээх дойдулар. ☉ Дальние страны, равные по силе и мощи
Улуу омуктар убаҕастарыгар хамыйахтаммыт, Хол дойдулар Хойууларыгар быһахтаммыт Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ. С. Васильев
Хол дойдуттан холоонноохтор Холоспутунан бардылар. П. Ядрихинскай. Хоро дойдута (сирэ) фольк. - соҕуруу; көтөр кыстыыр сирэ. ☉ Страна, где зимуют птицы; южная страна
Хотоҕойдоох кыылбыт Хоро сириттэн кэлэн холбосто. Саха нар. ыр. II
Хотоҕойдоох аймаҕа Хоро сиригэр куотаары, Хонууга, ууга Холбоһон хоммут. А. Софронов. Эһэ-бөрө дойдута - киһи олорбот, кэлиитэ-барыыта суох түҥ сир. ☉ Безлюдная, глухая местность; тайга
Онно ким, хаһан оттообута баарай. Эһэ-бөрө дойдута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Иирэлээх үрэх баһыгар Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбэт санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
◊ Аҕа дойду үрд. - төрөөбүт ийэ дойду (ийэ дойду диэннээҕэр туттуллуута кыараҕас, ордук дойду көмүскэлин уонна күүһүн-уоҕун хаҥатыы туһунан этэргэ тут-лар). ☉ Родная земля, отечество (обычно употр. в контексте «защищать, оборонять страну, отечество»). Аҕа дойду Улуу сэриитэ. Арҕаа (арҕааҥҥы) дойдулар - Арҕаа Европа уонна Америка дойдулара. ☉ Страны Западной Европы и Америки
Эбиэт, сахалыы эбиэт буолбатах, миинин кытта аахтахха, биэс бүлүүдэттэн тэриллибит, арҕаа дойдулардыы эбиэт буолла. Д. Таас
«Бу үчүгэй өрүттээх түмүктэр, - диэтэ араатар, - арҕааҥҥы дойдулар экономическай санкциялар бэлиитикэлэрин ыыталларын үрдүнэн ситиһиилэннэ». «Кыым». Биир дойдулаах - кимниин эмэ биир сиргэ төрөөбүт эбэтэр олорор киһи. ☉ Земляк
Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
Семен Гаврильевиһы билигин даҕаны биир дойдулаахтара умнубаттар. АҮ. Бу дойду - киһи тыыннааҕар олорор сирэ. ☉ Мир, в котором живет человек, мир людей
Бу дойдуга күлүүгэ барыам кэриэтэ Күнүм сирэ кэриэс. С. Зверев
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата Мин барахсан бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Уон икки оҕобуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дойду киһитэ - Саха сирин киинин эбэтэр киин оройуоннарын олохтооҕо (хотугу сахалар өйдөбүллэринэн). ☉ Житель центральных районов Якутии (употр. в речи северных якутов)
Табаһыттар итиччэ үчүгэй ырыаны ким суруйбутун, хайалара ыллыырын туһунан туоһуласпыттарыгар, кыбыстыах иһин, дойду киһитэ тугу да билбэт буолан биэрдэ. «Кыым». Ийэ дойду үрд. - төрөөбүт дойду, төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родина, отчизна, родная сторона
Дьоллоох уол оҕо бар дьонугар, Ийэ дойдутугар дурда-хахха буолар, үҥүү-батас тутар. Суорун Омоллоон
Ийэ дойду ньуура тупсан Тупсан, уйгу буолла. Күннүк Уурастыырап. Илиҥҥи дойдулар - Азия дойдулара. ☉ Восточные страны, Восток
Илиҥҥи дойдуларга нүөлсүтүллэр эрэ хонууларга сир оҥоһуутунан дьарыктаныахха сөп. АЕВ ОҮИ
Илиҥҥи дойдуларга муҥура суох былаастаах ыраахтааҕылаах бөдөҥ судаарыстыбалар үөскээбиттэрэ. КФП БАаДИ. Соҕуруу (итии) дойду - дойду киин уонна соҕуруу регионнара. ☉ Центральные и южные регионы (России)
Соҕуруу дойду Сайыҥҥы түүнэ Саха сирин сайыҥҥы түүнүттэн атын. Т. Сметанин
Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап. Тас дойду - кыраныысса таһынааҕы дойду, омук сирэ, судаарыстыбата. ☉ Зарубежье, зарубежные страны, заграница. Аан дойдутааҕы тустуу күрэҕэр тас дойдуттан алта уонча күрэхтэһээччи кэлбит. Төрөөбүт дойду - 1) Ийэ дойду. ☉ Родина
Сүөһү иитиитин сайыннарарга төрөөбүт дойдубут улууттан улуу соругу туруорар. М. Доҕордуурап
Гайдар кинигэтин дьоруойун холобурунан үөскээбит бу кэрэ хамсааһын сэбиэскэй оҕолор төрөөбүт дойдуларыгар итии тапталларын …… чаҕылхай көстүүтэ буолан саас-үйэ тухары умнуллуо суоҕа. Софр. Данилов; 2) киһи күнү көрбүт, үөскээбит, улааппыт сирэ. ☉ Родимое место, родная сторона
Бэл, бу кыра булгунньах үрдүгэр ыттыбыппар, төрөөбүт дойдум ньуура кэҥээн көһүннэ. Суорун Омоллоон
Өр сылдьыбакка гынан баран таҕыстахха, төрөөбүт дойду күндү буолар эбит. С. Ефремов
Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов. Хайа дойду кэпс. - туохха эмэ наһаалааһыны дьиктиргээн эбэтэр сөбүлээбэккэ этии. ☉ Восклицание, выражающее удивление или неодобрение относительно поведения кого-л.
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур. Хоту дойду - 1) киин улуустартан хоту сытар. ☉ Район, край, расположенный к северу от центральной Якутии
Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс ыттарын, арыт бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ үөрэммит. Н. Якутскай
Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай; 2) Саха сирэ (Россия киин уонна соҕурууҥҥу регионнарынан арааран этиигэ). ☉ Север (северные регионы)
Ол эрээри ийэ кыраай, Оҕоуруу угуйуута Улахан буолан, ыҥырар Миигин хотугу дойдуга. Эллэй
Хоту дойдубут барахсан Сайынын, кырдьык, кумаардаах, Кыһынын чысхаан тыаллардаах. П. Тулааһынап