хачайдат диэнтэн хай
аата. Пиэрмэлэри уулаах сирдэр аттыларыгар туппатах буоланнар, ууну носуоһунан хачайдатыы кыаллыбат. БИХ СИС

туохт.
1. Биир кэм хачайдата хамсат. ☉ Равномерно раскачивать что-л. Сылгы чыычааҕа кутуругун биэтэҥнэттэ. Амма Аччыгыйа
Толлоойук үрүксээгин биэтэҥнэппитэ. И. Федосеев
[Микиитэ] тыы тумсугар биллэҕи түһэн биэтэҥнэтэ оонньоото. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Эппит тылгын, санааҕын саараҥнат; халбаҥнат. ☉ Колебаться, сомневаться в своем мнении, данном слове. Биэтэҥнэппэккэ быһаар. Санааҕын биэтэҥнэтэр буолумаар

аат. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайы сүүрдэр оҥоһук, суолах. ☉ Жёлоб для стока или ссыпки чего-л.
Сыыр үрдүттэн ууга диэри икки мас халдьа түһэн турар. И. Данилов
Миэлиҥсэ мотуорунан хачайдатар носуос оҥорон, санаабыт сиригэр ууну мас халдьа устун кылыгырата сүүртэ. М. Тимофеев
Кырпа буола кырбанан, Ол горуох уонна бурдук Куусап үөһэ халдьаттан Түһэр күөх толон курдук. С. Руфов

1. аат. Ууну эбэтэр туох эмэ убаҕаһы, гааһы уо. д. а. оборон хачайдыыр тэрил. ☉ Насос
   Баһаарынай носуос. Носуоста туруор.  Саас ахсын өрүс үрдүгэр күүстээх носуостары туруоран хотоол сирдэри, күөллэри ха лаан уутунан толордоххо, саҥа хорутуллубут сирдэр, бааһыналар уу тыыннаныа этилэр. В. Титов
   Москуоба уутун боруобата — Аан дойдуга саамай бөдөҥнөрө. Кини носуоһун күүһэ Волховстрой ГЭС күүһүнээҕэр улахан. ДьДьДь
   Кураайы ходуһаларга носуостарынан ууну хачайдатан уонна ардахтатан нүөл сүтүллүөхтээх. ПАЕ ОС
2. даҕ. суолт. Носуоска сыһыаннаах, оборон хачайдыыр аналлаах. ☉ Насосный. Носуос ыстаансыйата

аат., түөлбэ.
1. Сүлбэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Русло (напр., реки, речки)
Сүлүҥдэлиир үрэҕим Сүллүүтүттэн сүктээхтээн, Хаатыттан төлү көтөн халаанныра айанныыр. М. Тимофеев
Сир Ийэ хотун сигилитэ, Сүҥкэн өрүс сүүрдэр сүллүүтэ Уларыйара олус да буолар эбит! С. Зверев
[Сопхуос оробуочайдара] ыһылла сытар турбалары эт санныларынан сүгэн аҕалан ол сатамматах ууну атын сүллүүлээх сиргэ хачайдатар гына оҥорон биэртэр. «ХС»
2. Иннэ үүтэ. ☉ Игольное ушко
Туох баҕарар бэрт кыраттан, иннэ сүллүүтүн саҕаттан саҕаланар. Н. Босиков

1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. ☉ Энтузиазм, подъем
   Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
   [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
   Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
   △ Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). ☉ Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
   Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
   Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
   Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. ☉ Живой, деятельный, энергичный
   Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
   Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
   Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
   ♦ Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. ☉ Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
   Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
   Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
   Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». ☉ Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
   Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. ☉ Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
   Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
   Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
   Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»