сов. 1. к кому-чему (посетить) кэл, сырыт; прошу пожаловать ко мне в гости миэхэ ыалдьыттыы кэлэ сылдьаргар көрдөһөбүн; 2. кого чем, шутл. (одарить) аҕал, биэр; # добро пожаловать! Күндү ыалдьыт буол! Нөрүөн нөргүй! (ыалдьыты ыҥырыы).

туохт., эргэр. Кэпсээ, сэһэргээ, эт, саҥар (көрсүһэ түһээт). ☉ Говорить, заговорить (обычно во время встречи)
[Айыы-Сээн:] Нөрүөн нөргүй! Бу хайа дьуортугун билбэтим. Омолуй! Суорун Омоллоон
Уруу иһэр! — диэн омолуйдулар, Түҥүр-ходоҕой иһэр, — диэн биллэрдилэр. С. Зверев

туохт.
1. Ыалга биитэр туох эмэ тэрээһиҥҥэ сырыт, сылдьан аас. ☉ Быть в гостях, гостить у кого-л. [Балтаһын уус:] Нөрүөн нөргүй! Тэрийбит түһүлгэбэр ыалдьыттаан ааһыҥ. И. Гоголев
Мин да сотору-сотору ыалдьыттаабат киһибин, сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэ киирэн тахсааччыбын. Н. Якутскай
«Бу мин саамай үтүө табаарыһым ыалдьыттыы кэллэ», — диэн баран Ганя күлэн күһүгүрэттэ. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Тугунан эмэ кими, тугу эмэ оҕус. ☉ Ударить кого-л. чем-л.
Мээчик [куоска аата] самыытыгар чыпчаххай даҕаны ыалдьыттаан ылара. В. Яковлев
Ынахтар самыыларыгар Аанчык талах олох маһа үгүстүк ыалдьыттыыр. Н. Борисов
Имигэс талах тыаһа «куус» гынар, самыыга ыалдьыттыыр. «ХС»

I
аат. Илин былдьаһыы, туохха эмэ куоталаһыы. ☉ Состязание, соревнование
Аныгы да өттүгэр Аатырдыннар сахалар, …… Оонньуу, тустуу күрэҕэр Өрөгөйдүүр буоллуннар. Эллэй
Василий кэлэ охсон, Ньургууна биир өттүгэр киирдэ, сытыырхайбыт, күрэх күрэстэһэ киирээри турар бөҕөскө маарыннаабыкка дылы. А. Сыромятникова
Ол да буоллар күрэх аата күрэх. Охтон түһүөм да буоллар, мөлтөөбүппүн биллэриэм суоҕа дии саныыбын испэр. Э. Соколов
♦ Күрэх былдьас — күүскүнэн, быһыйгынан холос, куоталас. ☉ Мериться силой, состязаться в силе, резвости и т. п. Сүктэн барарыгар кыыс аймаҕыттан урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Тэҥн. күөн көрүс, күрэс былдьас
II
аат. Элбэх буолан тыа булдун эбэтэр балыгы үүрэн, күрэтэн, хаайан бултааһын. ☉ Загон, гонка (вид охоты)
Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
Куобаҕы бултааһын көҥүллэммит күнүттэн ыла улуу күрэх саҕаланар. «ХС». Киһи барыта саһыл уонна бөрө күрэҕэр бэлэмнэнэн барбыта. С. Сарыг-Оол (тылб.)

хап I диэнтэн холб. туһ. Аҕыс ини-бии баай уолаттар байҕал хааһыгар киирэннэр биэс уон бууттаах мээчик хапсан эрэллэр үһү. Саха ост. II
[Ыттар] кэлин атахтарынан күүскэ сири тиҥилэхтэтэлээн ылаат, «ар-ур» бөҕөнү түһэрэн, хапсыбытынан бардылар. И. Федосеев
[Анфиса] билигин да көрүдүөргэ кимниин эмэ хапсан кэбиһэр. Н. Габышев
Аннушка үөрэххэ туттарсан көрдө да, куонкуруска хапсыбата. Т. Находкина
◊ Хары хабыс эргэр. — кими эмэ кытта хары-харыттан ылсыһан күүскүн холос, охторо сатаа. ☉ Состязаться с кем-л. в силе и ловкости, ухватив друг друга за предплечья, стремясь уложить противника наземь
Сүктэн барарыгар кыыс аймаҕыттан урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
[Нүһэр Дархан:] Оҕом Киис Бэргэн Дуолан Харалыын төһө да Күүс холоспоторгун, хары хапсыбатаргын Мин туспар ууга да, уокка да Киирэргэ бэлэмҥин көрдөрдүҥ. И. Гоголев

1. тилин диэнтэн дьаһ. туһ. Үтүө санаа туохтааҕар да күүстээх, …… Өлөн эрэр биистэри тилиннэриэ, Өлгөм уйгу-быйаҥы үлүннэриэ. Болот Боотур
   Хорутуон олоххо бу саҕаламмыт өлбүтү тилиннэрэр суолталаах уларыйыылартан …… эдэригэр түспүттүү сананар. У. Нуолур. Ыта киниэхэ этэр: «Өстөөхпүтүн эн тилиннэрдиҥ, аны биһиги хайдах буолабыт?» Эвен фольк.
2. Ыарахан ыарыыттан эмтээн кими эмэ үтүөрт, атаҕар туруор. ☉ Поправлять чьё-л. здоровье, вылечивать, ставить на ноги кого-л.
   Эйигин ол киһи тилиннэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Иван аҕабыыты бары аһыйбыттара да, …… аан дойду үрдүнэн биир да эмтээн тилиннэриэх дуоктар суоҕа. В. Короленко (тылб.)
3. көсп. Чөлүгэр түһэр, уруккутун курдук гын, оҥор. ☉ Восстановить (напр., чьё-л. доброе имя), возродить (старые традиции)
   Сүүрбэһис сийиэс кэнниттэн хара балыыртан умсубут хаарыан дьоннорбут үтүө ааттарын тилиннэрдибит. С. Данилов
   Өбүгэлэрбит үгэстэрин тилиннэрэн, үүнэр ыччаты айылҕаны харыстыыр, айылҕаҕа сүгүрүйэр тыыҥҥа иитиэҕиҥ. Софр. Данилов
   Водолазтар бэрт улахан сыранан [ууга түспүт] хараабылы көтөхпүттэрэ. Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
4. Туох эмэ туһалан, төлөбүрдэн (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Иметь какое-л. вознаграждение, оплату (за труд, усилия)
   «Хаарыан көлөһүммүн Тилиннэриэм мин», — диир. Күннүк Уурастыырап
   Үгүстэр үлэлээн, эллэһэн эрэйдэрин тилиннэрэргэ дьүккүһэллэр. ПАЕ УуАХО
   Эрчийдэххэ, үөрэттэххэ уонна элбэхтик үлэлээтэххэ, баҕар, эрэйбитин тилиннэриэхпитин сөп. «ХС»
5. Урут буолбуту, умнуллубуту өйгөр хос санаа, көбүт. ☉ Вспоминать, воспроизводить в памяти давно прошедшее
   Суолга көрсүһэн, дорооболоһон ааспыт күммэр ис сүрэхпиттэн көтөҕүллэн үөрэрим, …… соруйан харахпын симэн үрдүк нөрүөнүн өйбөр тилиннэрэрим. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей Акимович …… кэтэх тардыстан сытан уруккуну-хойуккуну тилиннэрэн хараҕар киинэ каадырын курдук көрө сытта. Т. Находкина

аат. Киһи илиитин бэгэччэгиттэн тоҕоноҕор, оттон сүөһү, кыыл илин атаҕын тобугуттан бүлгүнүгэр диэритэ. ☉ Предплечье, часть руки от локтя до запястья; нижняя часть передней конечности животного
Икки бэрт бухатыыр дьон утарыта көрсө тураннар байтаһын сылгы харытын хаба тардыһан былдьаһан киирэн бараллар. Саха сэһ. I
Онтон Уйбаанчыгы харытыттан харбаан, кууһан ылла. Амма Аччыгыйа
Кусчут [ыт аата] кэлэн, ыйылыыыйылыы, иччитин харытын салаата. М. Доҕордуурап
♦ Харыга аспыт эһэ — кыыһырбыт, олус уордайбыт, кимтэн эрэ кыйахаммыт киһи. ☉ Раздражённый, кипящий от злости, разозлённый кем-чем-л. человек (букв. [точно] раненный в лытку медведь). Харытыттан харбаа — түөкүн уора туран туттарбытын эбэтэр уорбутун булларбытын этэллэр. ☉ Поймать на месте преступления, поймать с поличным, поймать за руку кого-л. (букв. схватить за руку)
Түөкүн син биир хаһан эрэ харытыттан харбатыа… Онон эн эрдэтинэ киниттэн тэй. И. Гоголев
[Лариса] кэлин, быһата, харытыттан харбатан баран, биирдэ билиммит. В. Яковлев
Биитэр итинник кыбартыыраҕа [сигнализациялаах] киирбит уоруйах сонно харытыттан харбатар. «Кыым»
Харытын күүһүнэн көр күүс. Миэхэ, ханна да сылдьыбакка, хары күүһүнэн хара тыа маһын эрэ кытта өрө туста сылдьар киһиэхэ, туох сонуна кэлиэй. С. Федотов
Оччотооҕуга туох тиэхиньикэ эҥин кэлиэй, үксүн хары күүһүнэн оҥоһуллара. «ХС»
Ити үлэни барытын билигин хары күүһүнэн толоруохха наада. «Кыым»
◊ Хары баттас көр баттас
Саха оонньуута буолан, мас тардыһан, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
— Дарыбыан! Төһө күүстээххиний? Кэл, харыта баттаһыах. Далан
Хары баттаһаачылар тоҕонохторун хамсаппакка эрэ, харыларын тиэрэ баттаһаллар. ВПК СОо
Харыгын <илиигин> ньыппарынан көр ньыппарын. Аныгы Бүлүү харытын ньыппарынан, толору быччыҥнарын күүрдүнэн социалистическай тутуу модун хардыыларынан хардыылаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ бу нэһилиэк үлэтин көннөрөргө харыны ньыппарынан, сорунан күүс үлэни ыыттахха сатаныыһы. Күндэ
Ананийдаах хаһыа да буоланнар харыларын ньыппарынан, эр хааннарын киллэрэн туран үлэлээн бардылар. М. Доҕордуурап
Хары куйаҕа көр куйах. Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллар үһү. Саха сэһ. I
Хары күрүө көр күрүө. Хас да балыктаан аһыы сылдьар быстыынньа дьон күрүөлэрин [кулубалара] хары күрүө оҥостон туһанарын эмиэ сэмэлииллэр. И. Гоголев
Харыйа кэтэҕэ сирбитин, хааччах гынар аатыран, хары күрүө гынан олорор. Эрилик Эристиин. Хары уҥуоҕа — илии тоҕоноҕуттан бэгэччэгэр диэри уҥуоҕа. ☉ Кость руки от локтя до запястья, кость предплечья
Бары биилэрэ ойуттубут, кылааннара сынтарыйбыт сүгэлэринэн, баһымньыларынан үлэлээннэр, сыралара-сылбалара быстан, харыларын уҥуоҕунан эрэ сордоно тураллар. Бэс Дьарааһын
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти [Тиэтэйбиккэ] туттарда. «Чолбон». Хары устата — уста кээмэйэ: тоҕонохтон тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины: расстояние от локтя до кончиков вытянутых пальцев
Хары утаҕа көр утах II. Отут сэттэ бухатыыры ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычыгыраһан тураллар үһү. Ньургун Боотур
Хары хабыс көр хабыс I. Урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
Кини аакка киирбит көнө хонуутугар бар дьону түмэн оонньоторго, хары хапсыһыннарарга, илии баттаһыннарарга санаммыт. «ХС». Хары чаһыта — илиигэ кэтиллэр чаһы. ☉ Наручные часы
Миша харытын чаһытын көрүнэ түһээт, велосипед үктэлигэр атаҕын тирээтэ да өндөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. хары ‘локтевая часть руки; локоть’, туба кижи кары ‘часть руки от запястья до локтя’

1. аат дьөһ.
2. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын илин өттүгэр буолар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, перед которым совершается действие (перед)
   Киһи иннигэр иини хаһыма, бэйэҥ түһүөҥ (өс хоһ.). Оччоҕо кинилэр иннилэригэр артыал аана аһаҕас буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Ыччат биригээдэтин иннигэр саҥа күчүмэҕэй күөрэйэ түстэ. Софр. Данилов
3. Сыстар аатын бэлиэтиир бириэмэтэ, сабыытыйата, көстүүтэ буола илигинэ атын туох эмэ сабыытыйа хайааһын оҥоһуллубутун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на событие, явление, действие, которым предшествуют другое событие, явление, действие (до, перед)
   Билигин эһиги иннигитигэр икки үрүҥ тойоно сырытта. С. Ефремов
   Сынньанааччылары эбиэт иннигэр онноманна экскурсияҕа сырытыннараллар. Н. Заболоцкай
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох эмэ туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, явление, ради которых совершается, будет совершаться действие (ради, во имя, для)
   Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. Нор. ырыаһ. Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа. Суорун Омоллоон
   △ Ким-туох эмэ туһатыгар, көмүскэлигэр хайааһын оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, в защиту которых совершается действие (за)
   Эн иннигэр мин төһө эмэ көрдөстүм-ааттастым. С. Ефремов
   Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин
   Доҕор иннигэр уҥуох тостор диэн өс хоһооно баар. «ХС»
5. Биричиинэ сыһыанын көрдөрөн, туох эмэ төрүөтэ буолар предмети, хайааһыны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, состояние, действие, которые обусловливают какое-л. действие, состояние (по причине, вследствие)
   Туох кистэлэй, эн миигин ити киһиэхэ күүскүнэн ойох биэрбитиҥ буолбат дуо, соҕотох иэскиттэн быыһанарыҥ иннигэр. Н. Неустроев
   Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
   Үөһэ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһэ дьылҕа тойон Остуолбатын маныыры ыйбыттара. Ньургун Боотур
   △ Хайааһын туох иһин буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в интересах которых совершается действие (ради)
   Дьон таптал иннигэр арааһынай буолаллар. А. Софронов
   Биир чыркымай иннигэр мин оччо сири умсухалаан бэрт. Н. Заболоцкай
6. Толуйуу сыһыанын бэлиэтээн, туохха эмэ толук, төлөбүр, атас буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на предмет, выступающий в качестве компенсации за что-л. (за)
   Эн курдук манна маҥан ат иннигэр кулаагы көмүскээччи дьон суохтар. П. Ойуунускай
   Бэл диэтэр, кини иннигэр бэйэтин саллаатын сиэртибэлээбит курдук эппитэ. Суорун Омоллоон
   Сити дуо, мин үтүө тылым иннигэр эн төлөбүрүҥ? С. Ефремов
   △ Хайааһыҥҥа сылтах, төрүөт буолар предмети бэлиэтээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на предмет, являющийся поводом, основанием для совершения какого-л. действия (для, ради)
   Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ итинник. А. Софронов
   Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһатан бардаҕына, ол иннигэр хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
   Кини сырдык тапталын иннигэр тобуктаан туран саҥата суох нөрүөн нөргүйэн бокулуоннуохпун баҕарбытым. «ХС»
   △ Предмети ким, туох оннугар туттуллуутун көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, которыми заменяется другое лицо, предмет (вместо, взамен, за )
   Мин эҥиндьүһүн буоллахпына, оннук киһиттэн мин иннибэр оҕом эн иэстэһээр. Суорун Омоллоон
   Кини иннигэр уу үлэлиэ суоҕа. И. Чаҕылҕан
7. ситим т. суолт.
8. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга, үксүн, утарар сыһыан дэгэттээх туттуллар (салаа этии аат туохт. эбэтэр даҕ. бэриллибит кэпсиирэтин туохт. түһүккэ салайар). ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то что, хотя, хоть, вопреки тому что - управляет вин. п. прич. или прил., выступающего в роли сказуемого придаточного предложения)
   Мин Абдуркуллам, кураанах куул тойоно буолбутун иннигэр, быйыл сайын уон икки сааһыгар барбыта. Эрилик Эристиин
   Кэлин кэмсиммит иннигэр Кини аны суох аттыгар... Баал Хабырыыс
   Сыл-хонук ааспытын иннигэр, сыһыаммыт биһиэнэ сойбото. «ЭК»
   △ Үксүн да, даҕаны, ама, төһө да, ама да диэн курдук сыһыан суолталаах тыллары, холбоһуктары кытта туттуллан, төннүктүүр суолтата ордук чуолкайданар. ☉ Употребляясь со словами, сочетаниями типа да, даҕаны, ама, төһө да, ама да, усиливает уступительный оттенок в их значении
   Төһө да суол ыарын иннигэр, Мин санаам көҥүллүк көтөрө. С. Данилов
   Ити курдук мин Бүлүүнү харахпынан көрбөтөҕүм да иннигэр, кини миэхэ үтүө сабыдыала улахан. Суорун Омоллоон
   Аны билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
9. Болдьуур-төрүөт сыһыаны утарар суолта дэгэттэнэн көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает сослагательно-причинные отношения с усилением противительного оттенка значения (управляет прич. буд
   вр.). Хобдох, соппоҥ, хороҥ оппун Хорҕомнуоҕум иннигэр, Ымайыма, наада онтуҥ ынах таптыыр сиилэһигэр. Күннүк Уурастыырап
   Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
10. Төрүөт-содул сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает причинно-следственные отношения (управляет прич. буд
    вр.). Аҕабыыт бэйэтин мөлтөҕүн биллэриэн иннигэр, тугу да булан хоруйдаабакка, балачча өр булкулла турда. Эрилик Эристиин