несов. I. см. продуть; 2. кого-что и без доп., разг. (обдувать) сайа оҕус, супту үр, супту оҕус; ветер продувает тыал сайа охсор.

туохт. Кыратык тыалыр, салгыннан, салгын хоту билин. ☉ Дуть, обдувать, веять
Сөмүйэтин илитэн, чочоччу тутан тыал хайа диэкиттэн салгыйарын биллэ. В. Миронов
Сааскы салгын санааҕа балык, ниэрпэ, туустаах уу сытынан салгыйарга дылы. С. Тумат
ср. кирг. шалкы ‘отклоняться по ветру, колыхаться, волноваться’

I
туохт. Сөрүүн салгынынан кыратык үр (тыал). ☉ Слегка дуть, веять, обдувать прохладой (о ветерке)
Сэриин тыал, суһуоҕун тараары, Сэниэтин сиккиэрэн бараабыт. Күннүк Уурастыырап
Түүн буолбута, хайалартан сиккиэрэ турбут тыал иһийбитэ. Ч. Айтматов (тылб.)
Бу диэки хаар сыччах кыыдамнаабыт эрэ быһыылаах, билигин тыал сиккиэрэр. С. Курилов (тылб.)
II
аат. Кыра соҕус чэбдик тыал. ☉ Лёгкий освежающий ветер
Иэдэһигэр сып-сылаас сиккиэр илгийдэ. И. Гоголев
Сэбирдэх кыра да сиккиэртэн «сапсыммахтаан» ылара. М. Попов
Полярнай маактар сиккиэртэн хоҥкулдьуһа хамсыыллар. И. Федосеев
◊ Сиккиэр тыал — сиккиэр II диэн курдук
Онон-манан быстах охсон ааһар сиккиэр тыал күөл үрдүн дьэрэлитэрэ. И. Федосеев
Хантан эрэ сиккиэр тыал Хатыҥы кэлэн кууста. Баал Хабырыыс
Кулгааҕар сиккиэр тыал ат айаныттан сирилиир. А. Сыромятникова

туохт.
1. Уһун кэмҥэ биир тэҥник тугу эмэ аал, илбий (уу дол гунун, тыал туһунан этэргэ). ☉ Ока тывать, обдавать что-л. (о волне), долго обдувать что-л. (напр., о ветре)
Өлүөнэ эбэм күүгэннээх көлөһүн алла-алла күүстээхтик күллүгүрүү-халлыгырыы, кур таас хайатыгар тахсан, түөһүнэн миккийэр. Суорун Омоллоон
Уордаах муора миккийэр Ардах, силлиэ сиригэр Куба курдук балааккалар Туртаҥнаһа тураллар. С. Данилов
Хаһыытыы сатыыбын …… [сирэйбин] Сирилэс силлиэ тыал миккийэр. «Кыым»
2. Тохтобула суох уһуннук сылаалаах үлэнэн, туох эмэ кыһалҕанан сылат-элэт, сүпсүгүрт. ☉ Утомлять, изнурять, изматывать кого-л. (о тяжёлой работе, жизни)
Булт, сүөһү иитиитэ миккийбит дьон уолун, Дьокуускай, э н и и т э н , к ы н атын үүннэртиҥ. Эллэй
Тас дьүһүнүттэн сылыктаатахха, олох обургу улаханнык миккийбит киһитэ. Со фр. Д анилов. Күүстээх үлэ миккийэн, төһө даҕаны сылайдарбыт, сырдыгы туһанан, тыабытыгар эмиэ таҕыстыбыт. «ХС»

туохт.
1. Тугунан эмэ (хол., сиппииринэн, тирээпкэнэн) харбаан ыраастаа. ☉ Мести, подметать (полы)
Мин аймааһыны таһаарбыт буруйбар - дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Чочумча буолан баран таһыттан Дааса киирэн, остуолу хомуйар, дьиэни илбийэр, ону-маны оруноннугар уурталыыр. А. Софронов
Кинилэр Шейдманнааҕар атыннара: дьиэни илбийэр, сылабаары сылытар, иһитихомуоһу сууйар этилэр. Эрилик Эристиин
2. Чэпчэкитик (хол., үтүлүгүҥ төбөтүнэн) сот. ☉ Легким движением (напр., кончиком рукавиц) протереть, вытирать что-л. Куонаан оҕонньор бу сырыыга хапкааны бэркэ кичэйэн ииттэ, суолун-ииһин илбийэн, оһорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Солтуохап кинилэри күүппэккэ, тахсан сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
3. Имэрийэн эмтээ, имэрий. ☉ Лечить массажем; гладить, поглаживать какую-л. часть тела, легко касаясь ее рукой
Бадьырхай ойоҕо иһэ ыалдьарын илбийэ сылдьар эбит. Ол иһин хойутаан хааллым. Эрилик Эристиин
[Ойуун] одурууну тылынан салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына, барыта үтүөрэн, тиллэн кэлэрэ үһү... А. Бэрияк
4. көсп. Имэрийэр курдук чэпчэкитик үр (тыал туһунан). ☉ Слегка, приятно обдувать (о ветре)
Тыал дьон сирэйин илбийэр. Н. Габышев
5. көсп. Үүр, киэр кэбэлит; суох оҥор. ☉ Убрать кого-что-л. прочь, подальше; выметать
Кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар... П. Ойуунускай
Сыҕаайаптар ыамаларын уонна да атын бурсуйдар быччаҕардарын бэрт сөпкө илбийэн таһаарбыккын истэн, үөрэ сылдьабын... Амма Аччыгыйа
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө, Дьайдаах санаатын дьалбарытарга, Уордаах хааннааҕы уҕарытарга, Сидьиҥ бииһин илбийэргэ Кэрэ дьон кэккэлээбит. С. Зверев

туохт.
1. Салгыйан билин, саба биэр (салгын, сыт-сымар, тыал, киһи тыынын туһунан). ☉ Обдать, обдувать, обвеять, охватить (воздухом, запахом, ветром, дыханием)
Түстэ дии күүтүүлээх самыырбыт, Илинтэн итии тыал илгийэн. Күннүк Уурастыырап
От мас, нүөл сир, саҥа оһохтон тахсыбыт килиэп сытын курдук, итиитик, минньигэстик илгийэрэ. М. Попов
Үрэх харах курдук чөҥөрүйбүт дириҥ чүөмпэтэ сөрүүнүнэн илгийэрэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьиҥнээхтик баар курдук буол, биллэн, күөрэйэн кэл. ☉ Возникать (как наяву), всплывать, обнаруживаться
Төрөөбүт норуотун тыына кини ырыатыгар илгийэр. А. Сыромятникова
Дьаарбайабын аар дархан Башняны аттынан. Илгийэргэ дылы манна Үйэлэр тыалларынан. М. Ефимов
Өрөбөлүүссүйэ сайаҕас салгына Ойуунускай хас биирдии хардыытыттан илгийэр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ иэйиинэн дьай, саба оҕус, өтөн киир. ☉ Охватывать, проникать, пронизывать (о каком-л. добром чувстве)
Ол эрээри, хаардаах толоону, тоҥ тыаны курдары сэмэй ийэ сүрэҕин сылааһа илгийэн кэлэ турарга дылы буола истэ. Амма Аччыгыйа
Тугаханныга соччо быһаарыллыбат ис хоһоонноох аҕыйах строкаттан нарын иэйиинэн илгийдэ. Н. Лугинов
Кини [Сухомлинскай] оҕолорго дириҥ таптал уонна убаастабыл тыынынан илгийэр чинчийэр уонна педагогическай үлэтэ …… үтүө холобурунан буолар. «Кыым»

туохт.
1. Ытыскын (тарбаххын) туохха эмэ сыһыары тутан баран аргыый, сымнаҕастык баттаан сыҕарыт. ☉ Проводить ладонью (пальцами) по поверхности чего-л., гладить, поглаживать что-л. Ньалбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕын төбөтүнэн таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
Машаны төбөтүттэн имэрийдэ уонна кууһан ылан, аан маҥнай уоһуттан уураата. М. Доҕордуурап
Кини олбуор иннигэр турар «Волга» массыына лаахтаах ойоҕоһун имэрийэн, тохтоон турда. Н. Габышев
2. Массаастаа, киһи ыалдьар миэстэтин илиигинэн илбий. ☉ Массировать, лечить массажем
Көхсүбүн имэрийэ түһэн кулу. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор уулбут итии арыынан оҕунуохтаммыт ытыһынан Симон өлөрбүт атаҕын, тарбахтарынан бигии-бигии, имэрийэ олорбута. Л. Попов
Итий-кутуй ыарыытын Имэрийэн эмтээтэ. Т. Сметанин
3. көсп. Чэпчэкитик, бэрт кыратык хамсатан, таарыйан үр (тыал, салгын туһунан). ☉ Обдувать слегка и приятно, нежно касаться (о ветре, воздухе)
Сааскы тыал иэдэскин имэрийэн ааһар. Амма Аччыгыйа
Сииктээх сөрүүн салгын Таня итийбит иэдэһин имэрийэн ааһар. Л. Попов
Тииттэр, хатыҥнар лабааларын сааскы сылаас тыал эйэҕэстик имэрийэн ааһар. Г. Угаров
4. көсп. Оҕус, сырбат. ☉ Ударить
Ол эһэ куйаха сыыһын имэрийбитэ диэн улахан буолуо дуо, аҕата оҕонньор сонно тута куобах тириитин уокка куйахалаан аҕалан, төбөтүгэр саба баайан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Гитлери таҥнары ыйыахпыт, сорох фрицтэри прикладынан төбөлөрүн имэрийиэхпит. Саллааттар с. 1967
♦ Имэрийэ (имэрийэрдии) көр - сымнаҕастык, унаарыччы көр. ☉ Смотреть ласково и тепло
Хараҥатыҥы саһархай харахтара аһыммыт курдук имэрийэ көрбүттэр. Амма Аччыгыйа
Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии, унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах. Софр. Данилов
Мин ийэм Кээчэ мэлдьи буруйдаахтык мичээрдии сылдьар, ааттаспыттыы имэрийэ көрбүт киэҥ саһархай харахтаах дьахтар этэ. И. Гоголев
Кыл имэрийэ көр кыл. Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр. В. Протодьяконов
Уос уоска сыстара Таптал эрэйэ, Үрэх устара Кыл имэрийэ. С. Тимофеев. Төбөтүн (баһын) имэрий көр төбө
1.
Оччоҕо мин урут кинини кытта холбоспуппун да кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпыт дуо? А. Федоров. Батталлаах үйэ бараммыта, Баабыр курдук Барыһымсах баһылыктары, Бастарын имэрийбэккэ, Саҕаларыттан ылан Сахсыйан иһиэххэ. Күн Дьирибинэ
Ол иһин, бука, төбөбүттэн имэрийбэттэрэ чахчы. «ХС»
ср. др.-тюрк. емри 'заставлять чесаться, вызывать зуд'

туохт.
1. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ охсуолаан салгыны хамсат, оннук гынан тугу эмэ үүр, тэйит, эбэтэр күөдьүт (хол., уоту). ☉ Махать, обмахивать (руками или чем-л.), отмахиваться (напр., от комаров). Оҕону сөрүүкэтэн былаатынан сапсый. Уоту таҥаһынан сапсыйан күөдьүт
□ Санныгар, сааныгар Сахсырҕа түспүтүн Сапсыйабын диэхтээн Сааныгын өлөрбүт. П. Ойуунускай
Чоочо отчуттара …… кулун кутуруга дэйбиирдэринэн бырдаҕы сапсыйа-сапсыйа тиийэн кэлэллэр. В. Протодьяконов
2. Илиигин эбэтэр тугу эмэ өрө тутан хамсатан туох эмэ бэлиэтэ биэр (хол., быраһаайдаһан, ыҥыран эбэтэр чугаһатымаары). ☉ Подавать какой-л. знак движением поднятой руки или чем-л., поднятым в руке (напр., прощаясь), махать
Икки илиитинэн аргыый утары сапсыйа-сапсыйа, Катя кэннинэн хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна тахсаары ойон турбутун Матвей Матвеевич илиитинэн сапсыйан тохтотон кэбистэ. Н. Лугинов
Аркадий Дмитриевич сапсыйа-сапсыйа тыраахтарга сүүрэн кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Кынаттаргынан күүскэ дайбаа. ☉ Махать, делать взмахи крыльями
Таллан куоҕас Талаара сапсыйан, Үс сүүс сыл Көтөн күпсүйэн бүтэрэр аартыгын Мүнүүтэнэн мүччүрүтэлиир эбит. С. Зверев
Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда. Сабарай кынатын сапсыйан Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
Туран иһэн модьу токур муруннаах күрэҥниҥи өҥнөөх көтөр биирдэ-иккитэ аллара сапсыйан хаалтын эрэ көрөн хааллым. Н. Заболоцкай
4. поэт. Күүскэ тыалыр, силлиэр. ☉ Сильно дуть, обдувать (о ветре)
Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах этим. П. Ойуунускай
Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт, Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Болот Боотур
5
кэпс., көр сапсыйан кэбис. Бүгүҥҥү мунньаҕы, айдааны, Айтаны — барытын сапсыйан баран, дьиэбэр тиийэн «Тиэриллибит кырыспын» туппутунан ороммор тиэрэ түһүөхпүн баҕарбытым. Далан
♦ Саба (таҥнары) сапсый — киһи тугу эмэ оҥороору гынарын бобус, төттөрү буой. ☉ Категорически возразить, отказать, не принять чьё-л. намерение, желание, решение, воспрепятствовать ему
Доҕоро: «Өрүс хамсыыра чугаһаата, …… тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт», — диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай
Семён Степанович эмтэнэ барыан баҕатыйарын [эмээхсинэ] таҥнары сапсыйбыта, …… «Мин бэйэм эмтиибин, эһиги кыһаммыта буолумаҥ», — диэн силбиэтэнэрэ. «ХС». Сапсыйан кэбис — туһа тахсыбатын көрөн, тугу эмэ оҥоро, көннөрө эбэтэр кимитугу эмэ кытта мөккүһэ, аахса сатыыргын уурат, кыһаммат буол. ☉ соотв. махнуть рукой на кого-что-л.
Кэлин сапсыйан кэбиспитим: тугу да туойдуннар. Софр. Данилов
«Буот, Потанин баар Сибиир дьиҥнээх патриота. Эн буоллаххына төһө эмэ үөрэхтээх киһи эрээри…» — Абыраамап кэлэйбиттии туттар, сапсыйан кэбиһэр. Л. Попов
Уолу үөрэххэ хара күүстэринэн сосуһалларыттан туһа тахсыбатын өйдөөн, сапсыйан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Яблонялары хаһан эрэ биир талбытынан таалалаабыт атыыһыт олордон биирдэ эрэ үс күөх дьаабылыканы ылбыта, онтон ыла сапсыйан кэбиспитэ үһү. «ХС»
△ Тугу эмэ истэ да барыма, хара ааныттан ылыныма, буолунума. ☉ И слушать не хотеть о чём-л., отказываться от чего-л., отвергать что-л. тут же, с ходу
Биэни ыаһыны, кымыһы оҥорууну бодьуустаах үлэ диэн сапсыйан кэбиһэллэр. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. сапы ‘махать, трясти’, телеут. сапсы ‘потрясать’