прил.: имя нарицательное 1) грам. уопсай аат; 2) (как типическое обобщение) номоххо киирбит аат; нарицательная стоимость эк. ыйыллыбыт сыаната.

разг. частица, выражает обобщение присовокупляемых к данному предмету др. предметов: маҕаһыыҥҥа сиидэс иктэ элбэх в магазине ситца и прочего много. ил I мир, согласие. ил II: ил гын = обдать тёплым воздухом, теплом; ил курдук тёплый (о помещении). илби см. ибили.

частица разг. выражает 1) обобщение присоединяемых к данному предмету других подобных предметов всякий, прочий; бырдах майыр суох дойдута местность, где нет комаров и прочего гнуса; саата майыра суох барыаҕыҥ пойдёмте без ружья и прочего; 2) пренебрежение, презрение и т. п.: дьэ дьиэ майыр буолан! ну и домишко!; дьэ эмиэ салайааччы майыр! ну, тоже мне руководитель!

сыһыан т. Инники этиллибит санаалары түмүктээн, түмэн этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для выражения того, что далее следует вывод, обобщение, заключение
Быһата, таас ыраахтааҕыта. Суорун Омоллоон
Быһата, төрөөбүт алаастарын туораабатах, кэтэх тыаларын нөҥүө өҥөйөн көрбөтөх, көрсүө оҕонньоттор санааларыгар кини солуута суох киһи. Амма Аччыгыйа
Быһата, муода кыыс. Н. Заболоцкай
Чэ, оннук курдук, быһата. В. Яковлев

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын түмэн, түмүктээн, төхтүрүйэн-чиҥэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное обобщение, заключение говорящего с подчеркиванием высказываемой мысли (вот так, так)
Кини, ити курдук, Бадаайап көҥүлүнэн көрүлээн, талбытынан дьаһайан, Тоҕой Сэлэ улууһугар олорбута. Л. Попов
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Ити курдук, дьиктитик бултаан, үөрэн-көтөн дьиэбитигэр тиийэн кэллибит. Т. Сметанин

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы урукку санаатын түмэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим прежних мыслей (итак, вот так)
Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ ол курдук муодатык түүл түһээн турабын. П. Ойуунускай
Ол курдук, бэйэлэрин дьиҥнээх дьүһүннэрин кистии сатыыр күннэрэ тирээн турбута. Суорун Омоллоон
Ол курдук, кини быраата Суо Бытык төрүт сиригэр хаалбыт. МНН

I быстро расходуемый; хор ас быстро расходуемые продукты.
II модальное сл. 1) выражает различные чувства говорящего — лёгкое удивление, радость, восхищение, досаду и т. п.: хор, син бурдук бэркэ үүммүт ээ смотри, хлеба ведь довольно хорошо выросли; хор, бу үчүгэй вот, это хорошб; эһэ , хор, илими кытта көрөр медведь, вот даже и сети проверяет; хор, бүгүн барар буоллум видишь ли, сегодня еду; 2) усиливает, выделяет высказываемую мысль, обычно убеждение, обобщение, заключение: хор, сатыыллар эбит ведь они, оказывается, умеют; хор ол курдук буолар так-то вот и бывает.
III муз. хор; хорунан ыллаатылар они пели хором.

I различный, разный; разнообразный || различие; разнообразие; эҥин дьон разные люди; эҥин дьүһүннээх таҥас ткани различной расцветки; эҥини көрүөҥ всякое увидишь; көтөр эҥинэ разные породы птиц; эҥин-эҥин различный, разный; эҥин-эҥини көрдүм я всякое видел, я всего насмотрелся.
II частица, выражает обобщение присоединяемых к предмету или действию других подобных предметов или действий: чөкчөҥө , бараах , чыычаах эҥин элбээбит много стало куликов, бекасов и прочих (мелких птиц); эт баһаарынан эҥин сырыттым я был на мясном базаре и в прочих местах; уоппускатыгар бултуур эҥин во время отпуска он охотится и занимается чём-нибудь подобным.

1. мест. указ. этот, эта, это; ити кинигэни ыл возьми эту книгу; итиниэхэ этому, этой; итиниэхэ тугу диигин что ты на это скажешь?; итини этого, эту; итинэн этим, этой; итиннэ на этом, на этой; в этом, в этой; итиннэ туох баарый ? а) что там такое?; б) что в этом такого?; итинтэн от этого, от этой; 2. выступает в роли модального сл., выражает подчёркивание, обобщение высказываемой мысли: ити кимий ? кто же это?; ити маладьыастык эттиҥ ! вот это ты здорово сказал!; ити кини бардаҕа это значит, он пошёл; кэллэххит ити вот вы и приехали; көмөлөстөҕө ити вот и помощник; ити аата а) значит, так значит, это значит, выходит; ити аата сыыстаҕым выходит, я ошибся; б) раз так, если так; ити аата , кэпсэтэн иһиллиэ раз так, поговорим; ити баар а) так и есть; б) вот тебе и на; ити буоллаҕына раз так, если так; ити гынан таким образом; ити гынан баран всё-таки, всё же; ити гэннэ после этого, затем, кроме того; ити курдук вот так, так и есть; тото ; ити иһигэр кстати; итинэн буоллаҕына следовательно; ити сылдьан между прочим, между тем; итинэн (или итинтэн ) сылтаан из-за этого, по этой причине.

эб.
1. Саҥарааччы этэр санаа дьиҥнээҕин күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление говорящим достоверности высказываемой мысли (ведь, же)
Күн күбэй ийэ барахсаны аҥаардас таҥаһа маанытынан, дьүһүнэ үтүөтүнэн эрэ таптаабаттар эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: бэлиэтээн этии. ☉ Может выражать констатацию факта, представленного в содержании высказывания
Таптыыр үлэҥ ырыа курдук эбээт. Амма Аччыгыйа
Сытар барахсан үчүгэй даҕаны эбээт. Суорун Омоллоон
△ Бигэргэтии. ☉ Может иметь оттенок утверждения
Иитиллибит Ийэ киин дойдум Сымнаҕас, сылаас Сыламнатар сыта-сымара Испэр-быарбар Таайан киирэрин Таптыыбын эбээт, атастаар! Күндэ
Ити, дьиҥэ, эргэ уонна саҥа үйэлэр аҕалаах уолунан, икки хаан уруу дьонунан сирэйдэммит дириҥ идиэйинэй мөккүөрдэрэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Ылынан, итэҕэйэн өйдөөһүн. ☉ Может выражать убеждённость говорящего в содержании высказывания
Хомуньууһум өрөгөйүнэн өрө көтөҕүллүбүт киһи этэ эбээт кини, норуот бойобуой мохсоҕоло! Амма Аччыгыйа
Сыччах, сыччах онон даҕаны Сыбардаах аар тайҕаны Сөп эбээт аатырдыахха, Сөп эбээт айхаллыахха! П. Тобуруокап
△ Хайааһын буолар күүһүн сөҕүү. ☉ Может выражать восхищение говорящего содержанием высказываемого
Холорук курдук өрө ытыллан ахан эрэр эбээт, кини киһи! Амма Аччыгыйа
Оччоҕо уруккутааҕар ордук улуу өрүһүм күлүмнүү күлэр эбээт! Суорун Омоллоон
△ Хайааһын эмискэ буоларыттан соһуйуу, куттаныы. ☉ Может иметь оттенок удивления, испуга говорящего от чего-л. неожиданного
Ол олордохторуна, арай доҕоор, таһырдьа ким эрэ кэлэн, ааннарын кырбаан лигийбитинэн барда эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Сэрэйии. ☉ Может выражать предположение говорящего
Үтүө да сүүрүк буолуохтара эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Эрэмньилээх буолуу. ☉ Может выражать уверенность говорящего
Билигин даҕаны мин аты чэпчэки соҕустук миинэр, бойобуой бинтиэпкэни сөп соҕустук туһаайа тутар киһи сырыттаҕым буолуо эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччигэ утары этии. ☉ Может иметь оттенок возражения говорящего собеседнику
Дьэ хата, эйигин хаһан баҕарар билиэм эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Кэпсэтээччини өйдөтөн, ылыннаран этии. ☉ Может выражать старание, стремление говорящего убедить собеседника в чём-л.
Лэглээрин! Мин эйигин сарсыардаттан көрдүү сылдьабын эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Дьаныһан соруйуу. ☉ Может иметь оттенок побуждения говорящим кого-л. к чему-л. «Эн манна кэл эбээт», — диэтэ Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
2. Саҥарааччы этэр санаатын иэйэн, этигэн оҥорон күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление говорящим содержания высказывания (ведь)
Көр эрэ, учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Араас дэгэттэрдээх буолуон сөп: астыныы. ☉ Может выражать удовлетворённость говорящего содержанием высказывания
Дьэ, көрдүм эбээт кинилэри… Ярославскайы уонна Орджоникидзены. Амма Аччыгыйа
△ Үөрүү. ☉ Может выражать радость говорящего от высказываемого
Дьэ, хата, бу бэркэ көрүстүбүт эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Баҕарыы. ☉ Может выражать желание, надежду говорящего на осуществление содержания высказывания
Бу уонунан тыһыынча ахсааннаах эдэр ыччат ортотугар баар саха уолчаана үөрүү-көтүү, дьол-соргу дохсун сүүрүгэр көтөҕүллэн иһэрбин таба көрбөттөр баҕас эбээт кинилэр! Амма Аччыгыйа
△ Сэтэрээһин. ☉ Может выражать злорадство говорящего по поводу содержания высказывания
Сыллай да үрдүгэр этиҥнээх чаҕылҕан түстэ эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хомойуу. ☉ Может выражать досаду говорящего по поводу содержания высказывания
Бойобуой кыһыл этэрээтигэр киирээри көрдөспүппүн «кырдьаҕаскын» диэн булгуччу аккаастаан тибэн кэбистэ эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Өстүйүү, кэлэйии. ☉ Может выражать злость, презрение говорящего в отношении содержания высказывания. Үһүөйэх киһиттэн биирдэрин куоттара-куоттара, өссө «ураалаахтар» баҕастаахтар эбээт, бу ыттар
△ Сөҕүү, кэлэйии. ☉ Может выражать лёгкое сокрушение, сожаление говорящего
Оо, өлүү эбит дии, куруук ити курдук этэбит эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Оҕону таптаан, кыыһырбыта буолуу. ☉ Может выражать напускную сердитость на ребёнка с оттенком умиления
Билиҥҥиттэн ситтэрбэт эбээт. Амма Аччыгыйа
△ Хоргутуу-кыыһырыы. ☉ Может выражать обиду говорящего
Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыстыбатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Саллыы, кыраҕыйыы. ☉ Может выражать сочувствие, сопереживание говорящего
«Кулгааҕын үргүөм этэ, мин Баасабын кырбаабыт этэ», — диэмэхтээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
3. Саҥарааччы этиллэр санаалары холботолоон-ситимнээн, быһааран-чуолкайдаан биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим нескольких суждений для того, чтобы сделать окончательный вывод
Эн ити Машаны кытта сылдьаҕын даҕаны, мин итиннэ соччо суолта биэрбэппин. Кими эмэ кытта сылдьыаххын, сэлэһиэххин наада эбээт. Софр. Данилов
Кэлэн, оскуолата күлкөмөр буола сытарын көрдөҕүнэ, маҥнайгы омунугар тугу саҥарара, хайдах туттунара биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Уруккуну-хойуккуну билбэт адьас атын киһи, оонньуу-күлүү таарыйа, ити курдук эппитэ буоллар син да этэ. Оттон кини барытын билэрэ эбээт. «ХС»