несов. разг. 1. (желать захватить побольше) иҥсэр, оботур, өрүскэлэс; 2. (скупиться) харамсый, күтүрүмсүй.

сырылат диэнтэн холб. туһ. Оботуран туран Уураһан чупчуруспуттар, Сытыырхайан туран Сыллаһан сырылатыспыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

күлүкүчүй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Оботуран суоруна саҕа күн — күөх уотунан күлүкүчүҥнүү олорор сулус харах — аттыгар баар адаархай таастар кырыара охсоннор, быһыта ыстанан бытарыйан түстүлэр. Д. Апросимов

сыллаа диэнтэн холб. туһ. Дьоннор утарыта көрсө түстүлэр да, ахтыспыт дьон быһыытынан уураспытынан-сылласпытынан бардылар
Саха фольк. Оботуран туран Уураһан чупчуруспуттар, Сытыырхайан туран Сыллаһан сырылатыспыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

кыалыгый диэнтэн дьаһ
туһ. Кур ото суохтар сүөһүлэрин лаппа кыалыгытарга күһэлиннилэр. Болот Боотур
Кыргыһаары кыдьыгырбыт Кылгас санаабын кыалыгыттым, …… Охсуһаары оботурбут Омуннаах санаабын уҕарыттым. П. Ядрихинскай
Элимтэҕэй аттары Эккирэтэн тутууга, Кыратык баайан Кыалыгыта түһүүгэ Биэс-түөрт үлэ күнэ Биллибэккэ хаалла. М. Соров

обор диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мииккэ оҕонньор хамсатыгар табах уурунна, оргууй аҕай оборбохтуу олордоҕуна дьоно тиийэн кэллилэр. А. Софронов
Чэгиэн муос хап-хара хааны оборбохтообутун кэннэ, эмчит «лас» гына тыаһатан тууран ылар. И. Гоголев
Туора муостаах ынахтан Тоня тардар дьаныһан Оботуран эмиийи Оборбохтуур ньирэйи. С. Васильев

аат., сөбүлээб. Киһи, кыыл аһыыр уорганнара, айаҕа, куолайа, куртаҕа (туохха да туолбат иҥсэлээх киһини, көтөрү-сүүрэри, кыылы этэргэ тут-лар). ☉ Прожорливое брюхо, утроба
[Буҕарҕана туруйаны:] Бастаан тиий бит сиригэр Маҕалайа хайдыар диэ ри Баҕалары хааланыа, Тыына кылгыар диэ ри Тыймыыттары симиниэ. Р. Баҕатаайыскай
♦ Буор маҕалай көр буор
Бу буор м а ҕ а л а й , Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан Босхону аһаан Буоратта буолбаат?! Эллэй. Маҕалайа туолбат үөхс. — аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэтэ хаммат, сөп буолбат. ☉ Как бездонная бочка, ненасытный, жадный
Маҕалайа туолбат киһи.  Баай баҕата хаммакка, маҕалайа туолбакка, эбии оботуран, ордук кырыктанан испит. Софр. Данилов

куҥ (уу) садьыалай (садьыла, садьылай, садьылы, санньылыкы) буол — былыргы андаҕарга, кырыыска «илиим (илииҥ), охсор охсон сэниэтэ суох былаат буолан, тугу да кыайан туппат буоллун» диэн этии. ☉ Выражение, употребляющееся в старинных клятвах и проклятии в значении «пусть у меня (у тебя) руку (руки) разобьёт паралич и повиснет она (они) бессильно»
Ситэри икки илиилэриҥ туттубат гына куҥ садьыалай буоллуннар! Р. Кулаковскай
Чэ, эн бэйэҥ да санаан көр, мин тугу туһанаары сымыйалыамый! Мин илиим, атаҕым куҥ садьыла буола куурдуннар. Н. Гоголь (тылб.)
Ол курдук куҥ садьылай буолан, кыҥынайан-кыҥынайан баран төлө биэрэн хаһыытаатым. Р. Кулаковскай
Уораҕайдаах илиилээхтэргэ кыттыһан, Уоруунан, бэрик ылыынан Оботуран турдахпытына, — Утары уунар уон тарбахпыт Уу садьылы буоллун! Р. Баҕатаайыскай
[Кэтириис:] Илиим куҥ садьылы буола илик, ол биир торбос быатын кыайан баайбат үһүбүн дуо? С. Ефремов
Биэрбит тылбын кэстэхпинэ, икки хараҕым чээкэй өлүү буолан ууллан тоҕуннун, икки илиим куҥ санньылыкы буолан өттүкпэр салыбырыы сырыттын. И. Гоголев

I
уураа диэнтэн холб. туһ. Оботуран туран Уураһан чупчурустулар, Сытыырхайан туран Сыллаһан сырыластылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьон, таптаһар дьон тоҕо уураспат, тоҕо сылласпат буолуохтарай? П. Ойуунускай
Кыыс уолу хонноҕун анныттан, уол кыыһы моонньуттан кууһан, сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Суорун Омоллоон
II
даҕ. Таһаҕаһы аанньа тарпат, тохтоон, чугуруҥнаан ылар эбэтэр букатын туран хаалар идэлээх (үксүгэр ат туһунан). ☉ Упрямый, плохо управляемый, уросливый, способный артачиться (обычно о лошади)
Ат кырбаннаҕына куһаҕан майгылаах, уурас буолар. Далан
Моойторук уураһа бэрт, син балайда барбахтаан иһэн, сытан кэбиһэр да тиэрэ түһэн түөрт атаҕын өрүтэ тыраадыҥнатар. Амма Аччыгыйа
Ити эн талбыт сылгыҥ уурас уонна сиргэмсэх, сүгүн айанныа суоҕа, хата бу сырдык көҕөччөр соноҕоһу ыл. И. Никифоров
Уурас ат диэн таһаҕаһы кыайбакка кэннинэн тэйэр, өһөс аты ааттыыллар. ФЕВ КК