несов. что оборбохтоо; посасывать трубку хамсаны оборбохтоо.

сыһ. Уоскун үмүрүччү туттан салгыны тыастаахтык оборон эрэр курдук (тыаһаа). ☉ С шипением, со свистящим или шипящим шумом
Иннилэриттэн сэппэрээк быыһыттан суор көтөн тахсыбыта, кинилэргэ кыыһыран буоллаҕа, кынатынан сообурҕаччы дайбаабыта. Далан
Өлөөнө хамсатын сообурҕаччы оборбохтоото. А. Сыромятникова
Түһээтэҕинэ — [Эриэн үөн] Халтарыҥнаата, хонноҕун аннын үҥүйдэ Хаҥас эмиийин сообурҕаччы чобуйда. С. Васильев

аат. Буруону оборорго аналлаах хамса уһун синньигэс чааһа. ☉ Мундштук курительной трубки, чубук
[Доропуун] оборо сылдьар хамсатыттан чубуугун сулбу тардан ылар, …… быһаҕынан хайа баттыыр, табах оҥостоору үөһүн кыһыйар, кырбыыр. Л. Габышев
Оҕонньор хамсатын чубуугун бэрт минньигэстик оборон сообурҕата сыппыта. С. Никифоров
Муҥутах Ньукулай хамсата бүөлэммитин уһуктаах маһынан хаһан баран, чубуугун оборбохтуур. «ХС»
ср. тюрк. чыбык ‘прут’, русск. чубук

аат. Кыра оҕоҕо үүтү иһэрдэр эмсэх. ☉ Рожок с соской, из которого кормят младенца молоком
Оҕонньор бургунаһын муоһун төбөтүн эрбээн ылан эмэкэ оҥорбут. И. Гоголев
Уола, эмэкэтин өр буола-буола тобурҕаччы обортолоон, утуйан барбытын Маайа …… сыттык үрдүгэр сытыарда. Эрилик Эристиин
Саҥа киһи сирэйэ түүлээх таҥастан быыкаатык көстөр, чороччу кэлгиллэн хаалбыт. Олус кыра, оҕолор көрбөтөх эмэкэлэрин, муос төбөтүн оборбохтуур. А. Сыромятникова

1. даҕ. Сытыы, тымныы, киһини курдары охсор (кыһыҥҥы тыалы этэргэ). ☉ Холодный, резкий, пронизывающий (о зимнем ветре)
   Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
   Кыыс чысхаан тыалтан тэтэрбит имэ, дыргыйбыт хап-хара хааһа, кини кэрэ мөрсүөнэ хайдах эрэ сабыс-саҥа хартыынаны санатта. А. Сыромятникова
   Кыһынын чысхаан тыал сордуур, Сайынын уот куйаас муҥнуур. Сибэккилэр
2. аат. суолт. Кыһыҥҥы тымныы тыал. ☉ Холодный, пронизывающий зимний ветер, мороз, стужа
   Өрүс диэкиттэн үрэр тымныы чысхаан дьон сирэйин иҥсэлээхтик оборбохтуур. А. Фёдоров
   Уун-утары тымныы чысхаан иһиирэр, сирэйин-хараҕын быһыта сынньар, тыын ылларбакка бөтүөхтэтэр. И. Данилов

даҕ.
1. Кытаанах, тыйыс, уйаҕаһа суох; дьиппиэн, нүһэр, ыар, ыарахан. ☉ Суровый, строгий; злобный, жестокий
Бу эдэр буойун - өстөөҕү өһүөннээхтик абааһы көрөр кытаанах дьэбир санаалаах. Софр. Данилов
[Доҕорум] Өлбүт... Дөбөҥүн баҕаһын …… Олох, дьэбиргин даҕаны. С. Тарасов
Арыт киһи уһуну-киэҥи саныы барбакка, дууһаны аймыыр дьэбир тыллары быраҕаттанан кэбиһээччи. Кустук
△ Тымныы, тымныынан хаарыйар, кимиэллээх. ☉ Холодный, непроницаемый, обдающий холодом, суровый
Куралай кустук ирбэт тоҥ муус дьэбир-чаҕаан сирэйдээх хаан өстөөҕүн …… батары көрөн туран саҥарда. Д. Апросимов
Тымныы дьэбир уоһунан [Александр] сирэйин оборбохтоон ылар. В. Яковлев
Эргэ өтөх баҕайы салгына дьэбир, уорааннаах буолуо. П. Аввакумов
Сарсыардаттан тоҥ былыттаах дьэбир күн үүннэ. «Кыым»
2. Хараҥа, күлүктээх, хара (өҥ). ☉ Темных тонов, затемненный, черный (цвет)
Чугастааҕы тыалартан халыйан кэлбит боруҥуй күөл килбэйэр урсунун тимирдии дьэбир хара өҥнөөбүтэ. Далан
Тэлэҥэс эриэн ынахтаах, Дьэбир эриэн кунаннаах, Дьээбэлээхий киһилэрдээх …… Бэрдьигэстээх нэһилиэгэ. С. Зверев

I
аат. Киһиэхэ аллараа сыҥааҕын уһуга, сүөһүгэ сыҥааҕын анна. ☉ Подбородок (у человека), место между нижней челюстью и шеей (у скота, животных)
Ыттар субуруҥнаһан тиийэн аттар сэҥийэлэригэр өрүтэ ыстаннылар. Амма Аччыгыйа
Настя хараҕа толору ууламмыт, сэҥийэтэ биир кэм ибигирэс буолбут. Н. Якутскай
Василий Петрович скрипкатын сэҥийэтигэр сыһыаран тутан баран нуучча былыргы мелодиятын оонньоон барбыта. «Чолбон»
◊ Сэҥийэ бытыга — эр киһи аллараа сыҥааҕар үүнэр бытык. ☉ Бородка, борода
[Нехлюдов] куударалаах сэҥийэ бытыгын уонна сүүһүн үрдүнэн убаан эрэр будьурхайдыҥы баттаҕын, улахан сиэркилэ иннигэр олорон, икки суотканан тараанна. Л. Толстой (тылб.)
[Староста] тэрэччи сэбирийбит сэҥийэ бытыктаах эбит. И. Тургенев (тылб.). Түннүк сэҥийэтэ — түннүк холуодатын алын туорайын сирэйэ, долбуура. ☉ Подоконник
Үүтээҥҥэ түннүк сэҥийэтигэр хаппыт туоска сууламмыт испиискэ сытар. И. Гоголев
Таня түннүк сэҥийэтиттэн тайанан туран, таһырдьаны көрдө. М. Доҕордуурап
Сиваков бөппүрүөскэтин уоһун икки уһугар хардарыта хатайдаан оборбохтоон баран, түннүк сэҥийэтигэр турар пепельницаҕа кичэйэн туран ньаҕайбахтаан умуруорда. «Чолбон»
ср. тув. сегел ‘подбородок’
II
аат., кэпс. Муҥха таастыганнаах алын быата. ☉ Верёвка, привязываемая к нижней части невода, где находятся грузила.

туохт.
1. Тугу эмэ сахсархайа, көпсөркөйө суох, кытаанах, чиҥ буолар гына оҥор. ☉ Уплотнять, утаптывать, утрамбовывать что-л. (напр., стог сена)
Аҕалара кыдамалаан Бугуллары аҕыйахтык Булгу сөрөөн таһаарар Уонна, үөһэ ытта охсон, Отун тэпсэн, чиҥэтэр. Күннүк Уурастыырап
Хамсатын хостоон, табах уурунан уматынна уонна хаҥас эрбэҕинэн табаҕын чиҥэтэ баттыы-баттыы, иҥсэлээхтик оборбохтоото. П. Аввакумов. Сахса маассаны чиҥэппэтэххэ, салгына элбэх буолан, күүскэ итийэр, иҥэмтэтин сүтэрэр, үргүлдьү буортуйан барар. ПАО УуАХО
△ Тугу эмэ бигэ, бөҕө буоларын курдук кытаатыннаран биэр. ☉ Сделать что-л. более крепким, прочным, укрепить, затянуть (напр., подпругу)
«Мин бардым», — диэтэ Коля аттар быаларын чиҥэтэн биэрэ сылдьар Дьүлэй Баабылыкка. Эрилик Эристиин
Сиилин атын холунун чиҥэтэ тардыалаата. А. Фёдоров
[Эмээхсин] Оһоҕор мас эбэр, Аанын олуурун чиҥэтэр. С. Васильев
2. көсп. Тугу эмэ (хол., билиигин) өссө бигэ, чиҥ буоларын курдук хатылаан, бигэргэтэн биэр. ☉ Упрочить, закрепить (напр., знания), подкрепить, подтвердить что-л. (напр., мысль)
«Түргэнник сырыт!» — диэн Едлин бэйэтигэр бас бэринээччигэ өссө чиҥэтэн эттэ. Эрилик Эристиин
Сеня икки күн устата уруккутун өссө чиҥэтэн лигиччи ааҕан баран, атын группалары кытары туттарса барда. Н. Лугинов
Поэт биирдии тыллары ордук күүһүрдэн, хат-хат чиҥэтэн этэрин сөбүлүүр. КНЗ ТС
Биир уруок устата ааспыт уруокка барбыты хатылыахха, чиҥэтиэххэ …… наада. «ББ»

аат.
1. Отунан, онтон да атын умайымтыа матырыйаалынан оҥоһуллубут чокуурунан уоту саҕан ыларга аналлаах күөдьүтүү. ☉ Фитиль из высушенной травы или другого легко воспламеняющегося материала, загорающийся от искры при высекании огня, трут
Убайын чокуура уонна кыата туһунан хаалааҕа, оттон хатата бөҕө тирбэҕэ быанан баалла сылдьара. Далан
Макаар сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурхай хамсаҕа табах уурунна, хататынан кыаҕа саҕан уматынна, оборбохтоон күөх буруону бурҕаҥната үрдэ. В. Протодьяконов
Уматынаары саппыйатын сиэбиттэн кыа, чокуур таас куһуогун ылла. Тумарча
2. Эт быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһи ыалдьар сиригэр ууран уматан, этин сиэтэн эмтииргэ туттуллар чороччу эриллибит от. ☉ Конусообразный кусочек трута, который, поджигая, прикладывают на больное место на теле, мокса
Мин кыаны мэлдьи хаһаанабын. Кинини уматан түөн уурабын. И. Гоголев
Били кыа киһи этин дьөлө сиир, табыллан ууруллубут буоллаҕына, уот сиирэ биллибэт, көннөрү сылыйан, нүөлүйэн киирэр. ФГЕ СТС
◊ Кыа ото көр кыа уга. Тиэргэҥҥэ үүнэр чыычаах ото, кыа уга элбэх ыарыыларга абыраллаахтар. Ордук ити кыа от — айыы ото. Кыа тэллэйдэрэ (кунаахтара) — маска үүнэр кытаанах мастыйбыт эттээх биир эбэтэр элбэх сыллаах бөлөх тэллэй. ☉ Трубчатый гриб, растущий на деревьях, трутовый гриб. Кыа уга (кыа от) — аат., бот. Түүлээх кубаҕай сарадахтыы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһинниҥи от үүнээйи. ☉ Чернобыльник (разновидность полыни)
Иэдьэгэй да суох буолла. Кииһилэ, кыа уга аһылыктаннылар. Амма Аччыгыйа
Ымыйаҕынан, кыа угунан тарга ытыйан үөрэ оҥоһуллар. Бу Өймөкөөн олохтоохторо былыр бэркэ биһириир астара эбит. Багдарыын Сүлбэ
Биһиги, оҕолор, күнүскү аһылык кэнниттэн өтөхтөрүнэн, алаастарынан сылдьан кыа угун хомуйабыт. И. Сосин. Кыа хаан — хаан элбэхтик тохтубута. ☉ Обильно пролитая кровь; все, весь в крови
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла, киһи аатыттан ааһан, кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов
Киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
Хаппытыан сирэйэ-хараҕа көстүбэт кыа хаан. А. Сыромятникова
тюрк. каҕ, кау, куу