аат. Учуот оҥорор үлэһит. ☉ Учётчик (учётчица)
Бу пиэрмэҕэ аҕыс ыанньыксыт, икки бостуук, биир учуотчук үлэлииллэр. А. Данилов
Истиэндэҕэ күннээҕини учуотчуттар толороллор, ыйдааҕы дааннайдары бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ киллэрэллэр. ПА
Биригээдэ былаанын учуотчуту, биригэдьиир мэхээнньиги кытыннаран, кылаабынай огурунуом салалтатынан оҥороллор. ЭБТ

хорут диэнтэн хай
аата. Хорутуу кэнниттэн сир сиигэ күүскэ көтөр, аллараттан туус үөһэ тахсыыта уонна мунньуллуута улаатар. «Кыым»
Оройуон огурунуома хорутуу хаачыстыбата куһаҕанын көрөн аахта оҥорбут. Г. Николаева (тылб.)

модьуй диэнтэн хай
аата. Хаайыыга да Абдуркулла …… түрмэ режимин утары хас да төгүл араас модьуйуулары туруорбута. Э р и л и к Эристиин. Хористар улам-улам Семён Гаврильевич модьуйуутун толорор буолан барбыттара. АҮ
Ыһааччылар хапсабар огурунуом модьуйуутун толорон бараллар. П. Егоров

көр сэнньэлэс
Уонча сыл саас, күһүн тутуу, от үлэтиттэн босхолотон, холкуос огурунуома дьахтардыын сэмдэлиһэн, Баһыкка бурдук ыһыытыгар, хомууругар үлэлээбитэ. Софр. Данилов
Сордоох! Ити Дьокуускайга мунньахха киирэн аҕыйахтыы хонукка сэмдэлиһэр атастаргын биитэр манна илэ-сала көтөр дьонноргун доҕотторум дии саныыгын дуо? Софр. Данилов
Хайыы, субу сэмдэлиһэн иһэллэр эбит дуу? «ХС»

аат., эргэр. Хамыһаар салайар тэрилтэтэ. ☉ Учреждение, во главе которого стоит комиссар, комиссариат
Ол билигин Москубаттан огурунуом буолан Дьокуускай куоратыгар кэлэн олорор, сир хамыссарыйаатыгар үлэлиир. Күндэ
Сыҕаайабы, Суудабы уонна Быладьыымырабы булгуччу сэмэлииргэ. Кинилэри техникумтан бэрт түргэнник устар туһунан өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин хамыссарыйаатыгар көрдөһүү киллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
[Миитэрэпээн:] Байыаннай хамыссарыйаат диэн урут чаччыыналаан да олорон төрүт билбэтэх-истибэтэх суолум этэ. Л. Габышев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ баҕарар, ордугургуур санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство зависти, искушение говорящего по поводу содержания высказываемого (на зависть, завидно)
Киһи ымсыырыах, бары үөрбүт-көппүт курдук, көрүдүөргэ сиэттиһэн хаамса сылдьар, эбэтэр фойеҕа төбүрүөннээн кэпсэтэ турар буолаллар. В. Протодьяконов
Киһи ымсыырыах, хайдах ааттаах ити курдук дэгиттэр дьоҕурдаах дьон төрүүллэрэ эбитэ буолла. Г. Колесов
Дьон оҕолоро, киһи ымсыырыах, барахсаттар үрдүк үөрэхтээх учуутал, быраас, огурунуом, инженер буолаллар. «ХС»

аат., кэпс.
1. Сокуону үчүгэйдик билэр киһи, юрист. ☉ Законовед
[Бүөтүр:] Ханнык эмэ улахан сокуонньут киһи суруйбута буолуо. Амма Аччыгыйа
Итинник быһыы биир сүрүн биричиинэтинэн …… сир дьиҥнээх сокуонньутунан огурунуом буолуохтааҕын дьон ситэ өйдөөбөттөрө буолар. П. Егоров
[Дэриэбинэҕэ] Владимир Ильич сокуонньут быһыытынан олус киэҥник биллибитэ. КНК ВИЛТ
2
сокуомсук диэн курдук. Сокуонньуттара ньаллырҕай Уйбаан этэр: «Микиитэ, кырдьык да, туоһу суох ээ». Амма Аччыгыйа
«Оччотугар ыспыраабынньык тоҕотун ыйан туран суругунан ыҥыртардын», — диэн сокуонньут муҥутаан Лион быһа этэн кэбистэ. «ХС»
«Куолуһуттарынан», «сокуонньуттарынан» аатырар, тыллаах-өстөөх, быһата, нэһилиэк «сис» дьонноро эмиэ тоҕо эрэ көстүбэттэр. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ гынаргын эбэтэр үлэлииргин тохтот, сынньан. ☉ Быть свободным от работы, дел, отдыхать
Арамаан биллэҕэр биир күн өрөөтүлэр. Амма Аччыгыйа
Атыыһыт олорор сиригэр кэлэн биир ыалга тохтоон, аттыын-бэйэлиин сынньана таарыйа өрөөтүм. Н. Заболоцкай
Өлөксөйдөөх элбэх хонукка өрөөтүлэр, Өкүүчэни өр да өр эмтээтилэр. С. Васильев
2. Биир-икки сыл тыытыллыма, туһаҕа турума (хол., бурдук ыһар сир туһунан). ☉ Оставаться нетронутым, неиспользованным некоторое время (напр., о пашне)
Икки сыл өрөөбүт Сыыһардаах чараҥар [огурунуом] сэлиэһинэйи ыстарда. М. Доҕордуурап
♦ Өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэт кэҕэлээх көр кэрээ II
[Кинээс Ачаарап] өрөөбүт өтөн, кэрээбит кэҕэ курдук «хам» баран [олорор]. Эрилик Эристиин
Өрөөбөт өтөннөммүт, кэрээбэт кэҕэлэммит Туората биллибэт Торҕо күөх толоонугар Туруйата чугдаарбыт. С. Васильев
ср. кирг. өргү ‘сделать привал, дневать’

аат.
1. Үөрэх тэрилтэтигэр оҕону үөрэтэр идэлээх киһи, педагог. ☉ Учитель (учительница), педагог, преподаватель
Начаалынай кылаас учууталларыгар тиийэ Лоҥкуудаҕа көһөн кэлэн, тутуу үлэтигэр субуотунньук оҥортоотулар. М. Доҕордуурап
Мин урут билсибэтэх саҥа дьонум, араас идэлээхтэр — учууталлар, огурунуомнар, быраастар, устудьуоннар кытта бааллар. А. Бэрияк
Августина Николаевнаны үлэ, уруһуй, черчение учууталынан оскуолаҕа ыҥыран ыллылар. ПНИ АДХ
2. көсп. Кими эмэ туохха эмэ сирдээччи киһи, уһуйааччы, сирдьит. ☉ Глава учения, учитель, вождь
Улуу учуутал Ульянов-Ленин аатыгар Урааҥхай саха ырыаһытыттан Уруй-айхал буоллун! С. Зверев
Оо, улуу бөлүһүөк, ытыктабыллаах учууталым, тоҕо биир наадалаах тылы эппэккин? П. Ойуунускай
А.С. Пушкины нуучча классическай литературатын төрүттээччинэн, сэбиэскэй литература учууталынан ааҕаллар. В. Алданскай
◊ Учууталлар учууталлара калька. — үгүс көлүөнэ ыччаты иитэн-үөрэтэн таһаарбыт, үөрэх эйгэтигэр өр сылларга үлэлээбит, ытыктанар-убаастанар учуутал. ☉ Учитель учителей
Кини туһунан «сырдык төбө», «учууталлар учууталлара» диэн кэпсэтэллэрин истэрим. И. Семёнов

1. даҕ.
2. Саамай тутаах, саамай наадалаах, сүрүн. ☉ Самый важный, основной, главный
   Сеня сэттэ уон төрдүс хосхо кылаабынай киһи буолара кини барбытын эрэ кэннэ биллибитэ. Н. Лугинов
   [Бадин:] Аны иккис кылаабынай сонунум: куоракка соҕурууттан улахан көмө кэллэ. С. Ефремов
   Биһиги кылаабынай ырыынакка киһи наһаа элбэҕин, иһиллибэтэх элбэх араас табаар үллүктэнэ сытарын, ханна уонна туохха барытыгар сүрдээх бэрээдэк баарын сөҕөн кэбиспиппит. АЕВ ОҮИ
   Бырамыысыланнас — норуот хаһаайыстыбатын кылаабынай салаата. ТХЭ
3. Дуоһунаһынан барыларыттан саамай үрдүк, үлэни сүрүннүүр, дьаһайар (киһи). ☉ Старший по рангу, должности
   Ол сарсынын сарсыардатыгар Аянитовы кылаабынай быраас кэбиниэтигэр ыҥырбыттара. Софр. Данилов
   Никита Петрович кэбиниэтигэр …… кылаабынай огурунуому, кылаабынай инженери, киин отделение управляющайын ыҥыртаата. С. Никифоров
   Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
4. аат суолт.
5. Баһылыыр-көһүлүүр киһи. ☉ Руководитель, начальник, лидер
   [Пистолет:] Табаарыс Саввин! Мин бу саамай кылаабынайдарын тутан аҕаллым. С. Ефремов
   Биһиги Чимииппит эмиэ бухатыыр буолбут. Буолаары буолан бухатыырдар кылаабынайдара эбит. И. Данилов
   Типография сыаҕар Фрол Евсеевич кылаабынайдара. М. Прилежаева (тылб.)
6. Саамай наадалаах, тутаах туох эмэ. ☉ Что-л. самое нужное, важное, главное
   Иитэр үлэҕэ кылаабынайынан оҕону кытта кэпсэтии буолбатах, дьиэ кэргэн олоҕун таба тэрийии …… буолар. Дьиэ к. Киһи олоҕор туох кылаабынайын баҕас бэркэ билэбин. М. Шолохов (тылб.)