көр одуу. Уоттааҕынан, ол эрээри мунаара соҕус унаарыччы көрүү …… чубуку дьиктиргии одуулааһыныгар уруулуу эбитэ дуу… С. Федотов
Кырдьаҕас олус баай, сытыы тыллааҕа, ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары, одуулааһыннары таба туһанара. «ХС»

даҕ.
1. Киэҥ эйгэни, элбэх дьону-сэргэни хабар. ☉ С размахом (о крупномасштабных мероприятиях)
Улахан далааһыннаах тутууга холуу көрдөххө, онто [үүтээнэ] хайдах эрэ киһи курдук самнайан тураахтыыр. И. Данилов
Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство маастардара быйыл хаһааҥҥытааҕар да киэҥ, далааһыннаах үлэни ыыттылар. «Кыым»
2. кэпс. Киэҥ, суоллаах-иистээх (от охсооччуну этэргэ). ☉ С размахом (оставляя широкий след, напр., при косьбе)
Киэҥ далааһыннаах, улахан хорутуулаах охсооччу Мэхээлэ аа-дьуо далайбытынан барда. Л. Попов

даҕ.
1. Академияҕа сыһыаннаах, академия киэнэ буолар. ☉ Относящийся к академии, принадлежащий академии (обычно в 1-м значении). Фольклор айымньыларын академическай таһаарыыта. Академическай грамматика
2. Былыргы олохсуйбут, классика буолбут бэрээдэги, канону тутуһар (хол., искусство араас салаатыгар). ☉ Придерживающийся установленных, ставших классическими канонов (в различных областях искусства, напр., в живописи, пении, танцах). Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство академическай оскуолата
□ [Хор салайааччыта:] Иккис сопранолар арыый да академическай былааннаахтык ыллааҥ, эһиги куоласкыт, дьиҥэр, народнайдыҥы эбээт. АҮ
3. кин., сөбүлээб. Олохтон тэйбит, аҥаардас түөрүйэлиир, куолулуур. ☉ Оторванный от жизни, рассуждающий, теоретизирующий. Академическай мөккүөр, туһата суох куолу
◊ Академическай тыйаатыр — бастыҥ тыйаатырдарга иҥэриллэр бочуоттаах аат. ☉ Академический театр. Академическай уоппуска — аахсыллар төрүөтүнэн быстах кэмҥэ үөрэхтэн босхолотуу. ☉ Временное освобождение от учебы по уважительной причине
Үөрэхпиттэн уурайан, биир сыл академическай уоппусканы ылан, төрөппүттэрбэр тахсан олорбутум. «ХС»

туохт.
1. Сир кырсын аннынан сиэн умай (хол., өрт уота). ☉ Гореть под почвой, в грунте (напр., после пала в торфяной местности)
Көбдөркөй сиргэ түспүт уот, киһи билбэтинэн, дьөлө сиэн көрдүгэнниир. Айталын
Уот көрдүгэннээн, силиһи батыһан эбэтэр охтубут маһынан далаһалаан боһойууттан тахсаары куттуура. Сэмээр Баһылай
Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир, Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир... М. Тимофеев
2. Баас туһунан: улам сэтэрэн, дириҥээн кэҥээн бар. ☉ О ране: воспаляясь, углубляясь, разрастаться дальше
Көрдүгэннээбит баас искэнин тоҕо тартардаҕа. «ХС»
— Бэйэҥ билэҕин, биһиги сэллик ыарыы саҕаланыытын быһаарар кыахпыт суох; көрдүгэнниэр диэри туох да быһаарыылаах бэлиэ суох. Л. Толстой (тылб.)
3. көсп. Биллибэтинэн күөдьүйэ сыт (хол., иирсээн). ☉ Тлеть, разгораться где-л. в глубине, почти не обнаруживая себя (напр., раздор, ссора)
Ити саха ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубата саха норуотун үйэлэр усталарыгар умуллан биэрбэккэ, көрдүгэннээн сыппыт сырдык ыратын, кэрэ иэйиитин …… силигилии сайдарын туоһута. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ үлэни толорорго, тугу эмэ олоххо киллэрэргэ туттуллар дьайыы, биэскэ. ☉ Способ, метод
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
Булка онтон ордук судургу уонна куттала суох ньыма баар буолуон сатаммат. Н. Заболоцкай
Оту тыраахтарынан кыдамалыырга саҥа ньыманы булан үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр тииҥи бултааһын сүрүн ньыматынан саанан бултааһын буолар. «ХС»
2. Уус-уран айымньыларга уонна чинчийэр үлэҕэ туттуллар миэтэт. ☉ Методы и приёмы (художественные или научные)
Биһиги айар ньымаларбыт элбэх араас өттүлэрдээҕин биһиги хааччахтаабаппыт, бу эҥин араас ньымаларбыт бука барылара биир суоллаахтар, биир улуу соруктаахтар. П. Ойуунускай
Алексей Кулаковскай норуот ырыатын ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларын (дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ, уларыйбат эпиитэттэр, биири хаста да төхтүрүйэн ойуулааһын уо. д. а.) туттара. Софр. Данилов
Былыргы фольклорга силлиэ, холорук, этиҥ тыаһа бухатыырдар охсуһууларын …… түргэнник дьүһүннүүр ньыма буолаллара. КНЗ СПДьНь

туохт.
1. Тугу эмэ көрөн туран эбэтэр өйгүттэн уруһуйдаа, туохха эмэ барыллаан түһэр. ☉ Рисовать, делать рисунок на чём-л.
Айдар ыраас илиискэ өҥнөөх харандааһынан саха алааһын ойуулуур. Н. Лугинов
Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубаҕа суол аспыт киһинэн Иван Попов буолар. Б. Павлов
Дьиэҕэр кимтэн да кыбыстыбакка уһаныаххын, ойуулуоххун, бэйэҥ сөбүлүүргүнэн киэргэтиэххин сөп. ФВН ТС
2. Ойуунан киэргэт, ойуута оҥор. ☉ Украшать рисунком, узором, разрисовывать
Ураһатын оһуордуур, ойуулуур, куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Кирилл Иванович тэһийбэтэҕинэ бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын таба эбэтэр мааман муоһунан ойуулуур. МАП ЧУу
3. көсп. Киһи көрөн олорорун курдук уустаан-ураннаан хоһуй эбэтэр субу баардыы оҥорон, дьүһүннээн көр. ☉ Описывать, охарактеризовывать, воспевать когочто-л. или обрисовывать, представлять себе какую-л. картину
Итинтэн сиэттэрэн, кини кэргэннээх олох киэһэтин хайдах атаарыаҕын иһигэр ойуулаан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааптар бу кэпсээнэ оҕолор ыраас дууһалаахтарын, көнө сүрэхтээхтэрин ойуулаан көрдөрөр. «ХС»

туохт.
1. Кими-тугу кичэллээхтик болҕойон, сылыктыырдыы көр-иһит. ☉ Внимательно, изучающе осматривать кого-что-л.
Аны чинчийэн көрөн баран эттэ. Амма Аччыгыйа
Кинини аһаҕастык чинчийэр, билгэлиир, үөрэтэр харахтартан толло симитиннэ. Н. Лугинов
Тула хааман кунгааһын чинчийдэ. Н. Габышев
Тэлгэһэтин тула хааман, аан бастаан сирин-дойдутун чинчийдэ. «ХС»
2. Тугу эмэ наука ирдэбиллэригэр олоҕуран үөрэт, ырыт. ☉ Подвергать что-л. научному изучению, исследовать
Манна сир баайын чинчийэр уонча киһилээх эспэдииссийэ сылдьар. Т. Сметанин
Саха тылын мындырдаан чинчийбиттэр кини аһара баайын, ойуулуур-дьүһүннүүр тыла эгэлгэтин уһулуччу тутан бэлиэтээн тураллар. СТЫМ
Кэлин, улаатан, куоракка үөрэнэ киирбитэ. Чинчийэр үлэнэн, науканан дьарыктаммыт этэ. Б. Павлов
3. Ханнык эмэ чинчинэн, көрдөрүүнэн тугу эмэ (хол., ыарыыны) быһаар, бил. ☉ Произвести ряд наблюдений над кемчем-л., обследовать кого-л. (в связи с болезнью)
Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эппэрээссийэлиэхпит. Софр. Данилов
Хаанын ылан чинчийиллиэ. Н. Заболоцкай
Оттон быраас үчүгэйдик чинчийэн көрдө. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. йинди ‘искать’

аат.
1. Туох эмэ улахан тыас, саҥа ыраахха диэри эҥсиллэн, дуораһыйан иһиллэрэ. ☉ Громкий, раскатистый звук, голос, отдающийся эхом
Үрэҕи үрдүнэн кыыстаах уол ырыаларын дуораана иһиллэр. Суорун Омоллоон
Ойуулуур-дьүһүннүүр искусствоҕа матырыйаалынан кырааска буолар, муусукаҕа - дорҕоон дуораана, литератураҕа - тыл. Г. Васильев
△ Туохха эмэ охсуллан тыас, саҥа ордук дорҕооннонуута. ☉ Усиливающийся отзвук, отголосок
Ыраах, өрүс уҥуоргу тэҥкэҕэ, кэҕэ этэн чоргуйара уу дуорааныгар тэптэрэн, ханна эрэ саха сайылыгын кырдалыгар эдэр ыччат мунньустан эһиэкэйдээн эрэрин санатар. Н. Якутскай
2. көсп. Туох эмэ буолбут сураҕа, бэлиэтэ, дарбаана. ☉ Отзвук, отголосок какого-л. события, минувшего, прошлого. Амма Аччыгыйа ол уоттаах сыллар [сэрии сыллара] дуорааннара билиҥҥи эйэлээх кэмҥэ тиийэ кэлбитин көрдөрөр. Н. Тобуруокап
Үйэлэр дуорааннара бу булгунньах үрдүнэн холорук эрэ кэриэтэ силлиэрэн аастаҕа. В. Гаврильева
Кыргыһыылар дуорааннара кымыстыыллар сүрэхпин. С. Тумат
◊ Ой (өй) дуораана - таһырдьа тыас, саҥа туохха эмэ (хол., хайаҕа, тыаҕа) охсуллан чуордук хатыланан иһиллиитэ. ☉ Эхо
Дьыбардаах түүн туруйалар хаһыытаһалларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана кини ийэтин саҥатын дорҕоонноохтук эргитэн аҕалла. Амма Аччыгыйа
Улуу сир устун өй дуораана тарҕанна. Эллэй
Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныыны кыайан уйбатах мутуктар булгурута тоҥмут тыастарын ой дуораана үтүктэ түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин

аат.
1. Бэйэтин идэтин толору баһылаабыт үлэһит. ☉ Квалифицированный специалист в какой-л. области деятельности, мастер
Чаһы маас тара.  Евдокия Петровна отучча сыл иистэнньэҥинэн үлэлээн …… билигин дьахталлар тас таҥастарын тигэр маҥнайгы кылаастаах иистэнньэҥ-маастар. «Кыым»
К.К. Байкалов аатынан сопхуоска чахчы бэйэлэрин идэлэрин ба һылаабыт мэхэнисээтэрдэр, үлэ маас тардара үлэлииллэр. «Ленинскэй знамя»
2. Барыга-бары сыстаҕас, дьоҕурдаах ки һи. ☉ Мастер на все руки
Оҕонньор маска эрэ буолбакка, тимиргэ кытта маастар.  Бу көрдүм, Сэмэнчик маастары Атынан дьүккүтэн иһэрин, Буруус туу эрбэммит мастары Собуоттан тутууга тиэйэрин. С. Васильев
Уруһуй да буоллун, Уолбут син биир маастар. Күннүк Уурастыырап
3. Дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, айылҕаттан талааннаах киһи (хол., тыл, сыана, ойуулуур-дьүһүннүүр дьыала маас тара). ☉ Талант-самородок, мастер
Ускуустуба уһулуччулаах маастардара үүннүлэр.  Ырыаһыт Ольга Иванова, тойуксут Марина Петрова, хомусчут Федора Гоголева, Марина Никитина, Пётр уонна Иона Николаевтар састааптаах чабырҕахсыттар триолара — само деятельнай сыана маастардара — ситиһиилээхтик оонньоон көрдөрбүттэрэ. АҮ. Сахалар муоһунан оҥоруу үчүгэй маастардарын быһыытынан бэрт былыргыттан аатыраллар. «Ленин с.»
4. Производство хайа эмэ салаатын, учаастагын салайар үлэһит. ☉ Должность руково дителя отдельного участка производства, мастер
Тутуу биригээдэтигэр саҥа холбоспут холкуостан хас да киһини эбэн Ананийы маастарынан анаабыттар. М. Доҕордуурап
◊ Спорт маастара — спортка уһулуччу ситиһиилэрдээх спортсмеҥҥа бэриллэр аат. ☉ Мастер спорта
Никита Кустуров тустууга өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ, ССРС спордун маас тара. Н. Лугинов
Тустуу кытаанах оскуолатын аан бастаан барбыт уолаттар …… Фёдор Винокуров, Фёдор Эверстов, Сидор Попов уонна Калистрат Владимиров курдук бэртээхэй, бэйэ лэрэ туспа суоллаах-иистээх спорт маастардара буола үүннүлэр. ССТ

аат.
1. иск. Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство айымньыта. ☉ Произведение живописи, изобразительного искусства, картина
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап
А.Н. Осипов худуоһунньук быһыытынан аан дойду эйгэтигэр таһаарбыт бастыҥ хартыынатынан «Ыһыах» буолар. ДМЕ ИТ
Тимофей Степанов саха олоҥхотун тиэмэлэригэр анаан оҥортообут хартыыналара, баай кырааскаларынан киһини тардаллар, сөхтөрөллөр. «Кыым»
△ Уруһуй, ойуу, ойуу-бичик (хол., кинигэ, сурунаал киэргэтиитэ). ☉ Рисунок, иллюстрация (к какой-л. печатной продукции)
Настя кыыс күлэ-күлэ, эһэтин үөрэтэн эрэрдии: — Эһэ-э, көр бу хартыынаны, бу хортуоппуй ото. Н. Якутскай
Үөрэннэхпит бастакы күнүгэр кинигэбит хартыыналарын көрдүбүт. А. Бэрияк
Истиэнэ аайы араас былакааттар, хартыыналар, луоһуннар ыйаммыттар. Бэс Дьарааһын
2. лит. Уус-уран айымныга кими-тугу эмэ уобарастаан ойуулаан көрдөрүү. ☉ Образное изображение кого-чего-л. в художественном произведении
[«Тиллии»] ромаҥҥа ыраахтааҕы суута киһи дьылҕатыгар кыыллыы быһыытыйарын, норуокка утарытын ойуулуур хартыыналар уһулуччу күүстээхтэр. Софр. Данилов
Ким хайдах таптыыра кини ис култууратын, кини олоххо сыһыанын арылхай хартыыната. К. Чиряев. Ааптар былыргыны, тыа олоҕун үчүгэйдик билэр, сэһэргиири, уобарастаан, хартыына оҥорон көрдөрөрү сатыыр. «ХС»
3
киинэ диэн курдук. Тыйаатырга, ускуустубаҕа сыһыаннаах биир улахан сорук сахалыы уус-уран киинэ хартыынатын тэрийии, ону үбүлүөйгэ көрдөрүү буолар. Суорун Омоллоон
Саҥа көрдүм хартыынаҕа Чапаайап хамандыыры. П. Тулааһынап
Мотуор аккаастаан, арыт биир хартыынаны хас эмэ күн көһөрө-көһөрө көрдөрөр түгэннэрэ да бааллара. ССС ОББ
4. Олоххо буолар эбэтэр буолбут туох эмэ харахха бу баардыы арылхайдык көстүүтэ, көстөн кэлиитэ. ☉ Изображение, картина, панорама (напр., из жизни)
Ааспыт араас хартыыналар кини өйүгэр тиһик-тиһик элэҥнээн бардылар. Амма Аччыгыйа
Кини иннигэр төрөөбүт Сахатын сирин эгэлгэ кэрэ хартыыналара элэҥнээн ааспыттара. П. Филиппов
Оттон маны барытын холбуу туттаххына сайдыы тиһигэ быстыбат процеһын уопсай хартыыната тахсан кэлэр. ФЕВ ДьС
5. тыйаатыр. Испэктээк оонньуутун биир төгүлэ, көстүү. ☉ Часть акта, действия в спектакле, картина
Төрдүс оонньуу, маҥнайгы хартыына. С. Ефремов
[Режиссёр] пьеса конфлигын күүһүрдэр баҕаттан, Сэрбэкэ кинээс төрдүс хартыынаҕа Ньургуһун төрөппүттэрин ураһаларыгар кэлэн кыыс аҕатыгар Баһыккаҕа бэрик биэрэр гына оҥороро бэлиэтэммитэ. АҮ