I
академическай
II
академия

прил. 1. академическай, академия; академический устав академия устааба; 2. (учебный) үөрэх; академический год үөрэх сыла; 3. (в науке, искусстве) академическай; академическая живопись академическай живопись; # академический спор академическай (аҥардас теоретической) мөккүөр; академический театр академическай театр (бас-тык государственной театрдарга иҥэриллэр бочуоттаах аат).

академическай суудуна, оиочо (уһун синньигэс чэпчэки оночо. Ойоҕоһугар куукталардаах, иһигэр иннинэн-кэннинэн сыҕарытыллар олбохтордоох. А. с. күрэхтэһэргэ эбэтэр үөрэнэргэ аналлаах.)

аат. Үлэттэн тохтоон төһө эмэ кэмҥэ ылыллар сынньалаҥ. ☉ Временное освобождение от работы для отдыха, отпуск
Дьиэлээх тойон сыра бөҕөнөн уоппускатын ылбыта. В. Титов
Сүөдэр Сүөдэрэбис уоппускатыгар чугас аймахтарыгар …… күүлэйдээн баран, онон сөп буолан, куоратыгар төннөн хаалааччы. П. Аввакумов
Уоппуска ылан, оҥостон тахсан Уһун сайыны манна атаарыам. И. Егоров
◊ Академическай уоппуска көр академическай (акадьыамыйа)
Люся үөрэҕин тохтотон, академическай уоппуска ылбыта. В. Титов

сылдьыталаа диэнтэн хай
аата. Новосибирскайга бэйэтигэр өссө Опера уонна Балет академическай тыйаатырыгар хартыына галереятыгар, о. д. а. миэстэлэргэ сылдьыталааһын буолла. С. Руфов

оҥоруулаах күүстэр — материальнай уйгуну оҥорон таһаарыы сириэстибэлэрэ уонна олору хамсатар дьон. ☉ Производительные силы
1925 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин оҥоруулаах күүстэрин үөрэтэр бастакы академическай экспедицияны тэрийэр туһунан уураах ылыллыбыта. П. Филиппов

туохт.
1. Уойан-тотон истэн, ынаҕар истээх буол. ☉ Иметь пузо, стать пузатым
Тойон киһи Томтоҕор оһоҕостонно, Толуу куҥнанна, Тойбоҕор быһыыланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. кэпс., харыс. Хат буол. ☉ Стать беременной, брюхатой
[Ойох буолан] Мотоҕор оһоҕостонон, Тэрэгэр эмиийдэнэн, Мэтэгэр бэйэлэнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕостонон хаалан, үөрэхпиттэн уурайан, биир сыл академическай ылан, төрөппүттэрбэр тахсан олорбутум. И. Егоров
Кини [Мила] биирдэ өйдөөбүтэ оһоҕостонон хаалбыт этэ. «ХС»

м. 1. в разн. знач. чаас; час ночи түүн биир чаас; академический час академическай чаас; учебный час үөрэх чааһа; 2. (пора, время) чаас, кэм, бириэмэ; поздний час хойукку кэм; грозный час войны сэрии суостаах кэмэ; # с часу на час субу сотору; час от часу не легче улам ыараан иһэр; не ровен (или не ровён) час разг. туох буолуон ким билиэй; мёртвый час утуйар чаас, сынньанар кэм; в добрый час! этэҥҥэ (буол)!; стоять на часах воен. харабылга тур; расти не по дням, а по часам күн аайы эрэ буолбакка, чаас аайы эбиллэн ис, күн-түүн эбиллэн ис.

аат дьөһ. суолт.
1. Ким эрэ аатын сүгэр, ким туох эрэ чиэһигэр ааттаммыт. ☉ Имени кого-чего-л., названный в память, в честь кого-чего-л.. П.А. Ойуунускай аатынан саха академическай театра
□ Бу дьыл кини П.И
Чайковскай аатынан Московскай государственнай консерваторияҕа үөрэнэ киирбитэ. Софр. Данилов
Пушкин аатынан бибилэтиэкэ утары турар икки этээстээх мас дьиэҕэ көтөн түстэ. Н. Лугинов
2. Ким, туох эрэ аатыттан, киминэн, тугунан эрэ сирэйдэнэн (хол., «Саха Өрөспүүбүлүкэтин аатынан»— Конституционнай суут уурааҕын хаһыаттарга бэчээттиир уопсай салаа аата). ☉ Именем кого-чего-л., от имени когочего-л. («Именем Республики Саха»— название постоянной рубрики, под которой печатаются постановления Конституционного суда).
3. Тугунан эрэ сылтаҕыран, тугу эрэ төрүөт оҥостон (тугу эмэ гын). ☉ Под каким-л. предлогом, приводя какие-л. причины, доводы (делать что-л., отказываться от чего-л.)
Наһаар, уола сүппүтүн оройуоҥҥа тыллыыр аатынан, хаһан да сааламмат бэйэтэ эмиэ сааланан, бу сарсыарда эрдэ барбыта. Суорун Омоллоон