и. д. от умун = забывание; боппуруос умнууга хаалбыт вопрос оказался забытым.

и. д. л. от атаҕастан =; аҥардастыы атаҕастанааччы буолла он оказался обиженной стороной.

гл.
(в кого, во что ) тапта(оказался) түбэстэ
как ты сюда попал? - эн манна хайдах түбэстиҥ, баар буоллуҥ
как попало - түбэһиэх

I опережать, быть впереди; үлэтигэр уруттаата он в работе оказался впереди.
II 1) запаливаться; ата уруттаата его конь запалился; 2) опиваться (о человеке).

Прил. 1. (не имеющий оружия) саата суох, сэбэ суох; 2. перен. кыаҕа суох; в этом споре я оказался безоружным бу мек-күөргэ мин кыаҕа суох буолан биэрдим.

модальное сл. 1) видимо, пожалуй; баатыгарын эн эттиҥ ини пожалуй, ты (это) говорил; 2) к тому же, как назло; баатыгарын тыаллаах күн буолан биэрдэ к тому же день оказался ветреным.

сов. 1. (быть налицо, найтись) баар буолан биэр, көһүн; денег у меня не оказалось миэхэ харчым суох буолан биэрдэ; он оказался дома кини дьиэтигэр баар буолан биэрдэ; 2. (очутиться) баар буол, баар буола түс, түбэс; 3. (предстать; выясниться) буол, буолан таҕыс; оказалось, что они соседи кинилэр ыаллыы эбиттэр; успехи оказались очень велики ситиһиилэр бэрт улахан буолан таҕыстылар; оказаться в смешном положении киһи күлүөх быһыытыгар түбэс.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

аат.
1. Киһи, сүөһү итииргээтэҕинэ, тириитин сааһынан бычыгыраан тахсар сиик. ☉ Пот
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн көлөһүнүн сотунна. Амма Аччыгыйа
Томтоҕор кэҥэриитигэр көлөһүнэ бычыгыраата. А. Федоров. Дэлби тиритэн, икки чанчыгынан көлөһүнэ саккыраата. В. Яковлев
2. кэпс. Киһи көлөһүнэ туохха эмэ (хол., таҥаска) иҥэн хараарбыта. ☉ Засаленность чего-л. от пота
Көлөһүннээх бинсээк. — Сиэбиттэн хап-хара көлөһүн иҥмит куһуок саахары ылан биэрдэ. А. Софронов
3. көсп., кэпс. Киһи үлэлээбит эрэйэ; үлэтинэн булбут үбэ-аһа. ☉ Напряженный труд; добытое напряженным трудом состояние, богатство
Көлөһүҥҥүн ааҕыс. Көлөһүҥҥүнэн бул. — Аҕаҥ бар дьон хара көлөһүнүн супту уулаан муспут баайыгар уһаты уойдаҕыҥ. Амма Аччыгыйа
Эһиги кулаактар, үлэһит хара көлөһүнүн сиэн бачча байбыккыт тохтуо. Күндэ
4. көсп., эргэр. Киһи оҥорбут буруйа, айыыта. ☉ Грех, проступок, провинность
Күн сиригэр көстүбүт көлөһүнэ суох көппөт (өс хоһ.). Эйигин көрөн туран күөмчүлээбит көлөһүнүм суох. ПЭК СЯЯ
♦ <Ийэ-хара> көлөһүнэ сарт (саба) түстэ көр көлөһүнэ сарт түстэ
Харытыан ыарахан матаҕаны сүгэн дуу, үөрэн-көтөн дуу ийэ-хара көлөһүнэ сарт түспүт. Л. Попов
Киһи абааһыттан куттанан ийэ-хара көлөһүнэ сарт түспүт, иннин диэки дьүккүйэн көрөр үһү. Н. Туобулаахап
Киһи да ыксаата, ийэхара көлөһүнэ сарт түстэ. М. Чооруоһап. Көлөһүн (көлөһүн-балаһын) алынна — улаханнык итииргээн көлөһүнэ бычыгыраан таҕыста. ☉ Вспотеть, покрыться испариной; его бросило в пот
Уоһа ипибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Көлөһүн алла, сылайа үлэлиэххэ үчүгэй! Дьуон Дьаҥылы
Көлөһүнэ көҥү түстэ көр көлөһүнэ сарт түстэ. [Кыргыттар] Күүс үҥкүүгэ көтөннөр, Көлөһүннэрэ көҥү түстэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиритэн, көҥү түстэ Алгыһым [киһи аата] көлөһүнэ. Р. Баҕатаайыскай. Көлөһүнэ сарт (саба, көҥү) түстэ — наһаа тиритэн көлөһүнэ саккырыы тоҕунна. ☉ соотв. пот льется градом с кого-л.
Көлөһүнүм сарт түһэн харахпын аһытар. Е. Неймохов
Көлөһүнэ сарт түһэн, улаханнык сылайан, эстэн-быстан сиппитэ. С. Никифоров. Көлөһүнэ тилиннэ — үлэлээбит үлэтэ, эрэйэ таах хаалбата, туһаҕа турда. ☉ Труд в поте лица не оказался бесполезным, дал пользу
[Василий Петрович:] Мин сааһым тухары тохпут хара көлөһүнүм дьэ тиллээрэй. Амма Аччыгыйа
— Онтон ол сааскы паарга үс күн баспытыҥ [ууну] сурулла сылдьар. Онтон от үлэтигэр аҕыйах күн үлэлээт, кыыскар киирэн хоргойон олорбутуҥ дии. — Олоруом суоҕа дуо?! Киһи хара көлөһүнүн тириэрбэккит. М. Доҕордуурап. Көлөһүнэ тоҕунна — элбэхтик үлэлээн эрэйдэннэ, сырата барда. ☉ С него сошло семь потов
Күөлү көһөрүү диэн оҕо оонньуута буолбатах. Онуоха миэнэ төһөлөөх-эмэлээх көлөһүнүм тохтуо. Күннүк Уурастыырап
Үгүс көлөһүммүтүн тохпуппут. Элбэх күүскүдэх барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа. Сааһын тухары сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан үөскээн олорор саха урааҥхай саас кэлбитигэр үөрэркөтөр үгэстээх. Н. Неустроев
Сүүстэрин көлөһүнүн уллуҥахтарыгар, уллуҥахтарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕаан, ыал буолан, буруо таһааран олорбуттар. А. Бэрияк. Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. — адьас ыксат, өлөрө сыс. ☉ Доводить до полного изнеможения, обескровливать
Ыарыы ыар-нүһэр илиитин санныбар уурда, Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта. Күнүм хараарарга дылы гынна да, Күөгэйэ устан, күөрэс гынан таҕыста! В. Миронов
◊ Көлөһүн быччархайдара — киһини, сүөһүнү тиритиннэрэр, көлөһүн таһаарар быччархайдар. ☉ Потовые железы. Көлөһүн күнэ истор. — холкуостаахтар үлэлэрин ааҕар кээмэй. ☉ Трудодень (как единица труда у колхозников)
Көлөһүн күнүгэр дохуот түҥэппиттэр. Сүүстэн тахса көлөһүн күнүн аахсыбыт. — Ылар хамнастарын сүгүн аахпата, көлөһүннэрин күнүн аччата сатыыра. М. Ефимов
п.-монг. көлөсүн