туохт.
1. Охтон эбэтэр сытан баран олуллан, кыайан турума. ☉ Быть не в состоянии подняться после падения
Ииҥҥэ түһэн, көлөттө сытар кыылы тыынын салгыыллара. КФП БАаДИ
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Бүтүннүү хаар буолбут, көлөттөн мөхсө сытар оҕонньору икки окумалыттан туруору тарта. «ХС»
2. кэпс. Туохтан эмэ иҥнэн хаал. ☉ Цепляться, задевать, зацепиться за что-л.; застревать где-л., в чем-л.
Уонча илии миигин …… бобо харбаан ылаат, атын үрдүгэр олордон истэхтэринэ, мин тахсан иһэн ыҥыыр үрдүнэн уһаты ууруллубут бөктүргэҕэ кэлэн көлөттөн хааллым. Н. Заболоцкай
Сатаабатахха, хоһоон ойуулаах-оһуордаах күүһүн …… умуруоран, киһи көлөттө-көлөттө ааҕар, эриирдээх-мускуурдаах ыарахан этиилэргэ …… кубулутуохха сөп. РИН СЛ-8
Уол күрүө-маһын быыһынан көлөттөн хаала сыһа-сыһа, иһирдьэ киирдэ. «ХС»

аат.
1. 1. Арыттаах гына маһынан, атын да матырыйаалынан сабыллыбыт олбуор (аан, түннүк, о. д. а.). ☉ Решётка
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһээҥки тулалаах сайылык дьиэ турар. Софр. Данилов
Оҕуһуттан ыстанан түһэн, эрэһээҥкигэ баайа охсон баран сүр баҕайытык тиэтэйэн батыччахтаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Килиэптэр истэригэр хаайыы эрэһээҥкитин, хандалыны быһар тимир эрбии баара. П. Филиппов
2. кэпс. Хаайыы (сүнньүнэн күлүүс хаайыыта). ☉ Тюрьма, решётка
Эрэһээҥкигэ олоруохпун мин эмиэ баҕарбаппын. Куорсуннаах
2. даҕ. суолт. Эрэһээҥкилии оҥоһуллубут (хол., олбуор, аан). ☉ Решётчатый
Эрэһээҥки олбуор таһынан Киликиэрийэ Сэмиэнэбинэ кус курдук ньаачараҥнаан ааста. Амма Аччыгыйа
Сорох эркин таһаарар, сорох муохтуур, сорох эрэһээҥки олбуор хатыйан дьэргэтэр. М. Доҕордуурап
Бүтэй аана улахан мастарынан уһаты-туора олуллубут. Урут манна тэлэллэ түһэр, иэччэхтээх эрэһээҥки ааннааҕа. А. Сыромятникова

аат.
1. Тугу эмэ (хол., тус-туспа чаастары) арахсыбат гына холбуур киин, сүрүн. ☉ Стержень для соединения или удержания на нём каких-л. деталей механизма, чека ΄ (напр., оси телеги, гранаты)
Маузербын уҥа илиибэр, кыранаатабын хаҥас илиибэр эстэр чекатын хараҕатын ылан кэбиһэн баран туппутум уонна хайа тоҕойугар сүүрэн түспүтүм. Н. Якутскай
Люба Борис диэн ааттаабыт уола туох да саҥата суох туран кэллэ, бирисиэп массыынаҕа холбонор хараҕатын сулбу тарта. Г. Васильев
△ Биэтилэҕэ кэтэрдиллэр мас тимэх. ☉ Приспособление в виде деревянного стержня, который вдевают в петлю для застёгивания одежды, застёжка
Онньунан үктэммит ынах этэрбэһин оһун отунан бобута баайталаабыт, халтаҥнаабыт хах сонун хараҕанан тимэхтэммит. Эрилик Эристиин
△ Уһун ситии сэлэҕэ холбуу кулуннары баайарга оҥоһуллар кыра тоһоҕо мастар. ☉ Палочки-застёжки для привязывания жеребят к длинной кожаной или волосяной верёвке
Кулуҥҥа кулуннары тиһэр, баайар уһун уон икки хараҕалаах, эриэн ситии сэлэ диэн ааттаан оҥороллоро үһү. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Аан, эбэтэр атын оҥоһук олуура (сыҕарыччы анньан олуллар, хатанар). ☉ Засов (двери)
Халыҥ киппэ халҕанын хап гына сапта, Хатан тимир хараҕатын Халыр гына хатаата. ЕН Ы
[Дьааһык] Хаппаҕа биэтилэ иэччэхтээх, күрүчүөгүнэн эбэтэр эргийэр мас хараҕанан хатанар. ТИиС
3. көсп. Туох эмэ туллар тутааҕа, сүрүнэ, олоҕо. ☉ Важная часть, основа чего-л., опора, стержень
Кини олоҕун хараҕата — дьоҥҥо тупсан көстүү. Н. Лугинов
[Өлөөнө эмээхсин:] Быйыл кыһын сатанара буоллар оҕолоругар баран, хараҕа буолан, кыстаан кийиитин үөрэҕин бүтэттэрдэр туһалаах да, устаабалаах да дьыала буолуох этэ. В. Иванов
[Марыына эмээхсин:] Оо, эмээхситтэр билигин да дьиэ хараҕата буолар дьоммут ээ, өлө өллөрбүт. «ХС»
ср. орд. гараха ‘кольцо; звено; серьга’

1. сос диэнтэн атын. туһ. Аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, Хачыгыр этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
   Ураһа таһыгар атах соһуллар тыаһа иһилиннэ. Л. Попов
   Сыарҕаҕа соһуллубут дьиэ эркинин мастара суол куоһаҕар охсуллан ырыанан дыыгынаһаллар. М. Доҕордуурап
   Били соһуллан испит икки оҥочолор тимирэн, уон аҕыс киһиттэн улахан аҥаардара ууга түһэн, ыһыы-хаһыы, айдаан! ДСИТ
   Кырса көп түүлээх суп-суон кутуруга соһуллан мөлбөрөҥнүүр. Тэки Одулок (тылб.)
2. Сиринэн сыһылын (туох эмэ ыйана сылдьар уһуну этэргэ). ☉ Тянуться, волочиться, тащиться по земле (о чём-л. длинном)
   Дьаана сиринэн соһуллар сибэкки ойуулаах солко былааччыйалаах. В. Протодьяконов
3. көсп. Атын дьонтон быдан хаал, хаалыылаах буол (хол., үөрэххэ, үлэҕэ). ☉ Отставать от других, быть позади всех (напр., в учёбе, в работе)
   Биирдии эксээмэни иккилиитэ-үстүүтэ туттаран сордоноро. Оҕурдук соһуллан, көлөһүн-балаһын аллан үөрэҕин бүтэрбитэ. И. Бочкарёв
   «Биһиги удьуорга куттаҕас, кэнники соһулла сылдьар киһи суоҕа!» — диэтэ убайа кытаанахтык. Г. Колесов
   Нуучча тылыгар соһуллар, Омук тылыгар олуллар, Саха тылыгар саҥарбат, Сатаан даҕаны суруйбат. А. Кондратьев
4. көсп., кэпс. Атахтаргын соһон, мөлтөхтүк тирэнэн, бытааннык хаамп. ☉ Идти медленно, с трудом волоча ноги, брести, плестись, тащиться
   [Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
   Онтуҥ [эмээхсин], хараҕа суох муҥнаах, уһуннук соһуллара буолуо. Кини киириэр диэри аччыктыаҥ. Айталын
   Оҕом сылайда. Сиэттиһэн иһэн соһуллан ылыталыыр буолла. «ХС»
   ♦ Кутурукка соһулун көр кутурук
   Ким дьиссипилиинэтэ, тэрээһинэ суох, ол былаанын, эбэһээтэлистибэтин толорбот, куоталаһыыга кутурукка соһуллар. «Кыым»
   Мэгэдьэк холкуостара оройуоҥҥа куруутун кэнники хаалан, кутурукка соһуллан испиттэрэ. НД ДК. Соһуллан хаалла — күүһэ, сэниэтэ баранна, олус мөлтөөтө, илиһиннэ. ☉ Окончательно выбиться из сил
   Дьааҥыга олороммун, биирдэ ыран суолга соһуллан хаала сыспыттаахпын. Сэмээр Баһылай
   Соҕотох маастарбыт В. Гурьев көбүөргэ туһунна буолан баран, өнүйбэтэ, соһуллан хаалла. «Кыым»
   «Уолаттар, олус омуннурумаҥ эрэ, хайа кэнникинэн соһуллан хаалаайыккытый», — Бочуот Балбаарата сэрэтэр. КАА АСС

туохт.
1. Туохтан эмэ кыһалҕаҕа ыллар, алдьархайга түбэс. ☉ Попадать в беду, бедствовать; страдать от чего-л.
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Иҥсэтигэр иэдэйбит, акаарытыгар алдьаммыт (өс хоһ.). Араас куттал барыта Аара суолбар тоһуйбута: Тоҥон өлүөм диэн толлорум, Мунан хаалыам диэн мунчаарарым, Оһоллонуом диэн олулларым, Иһэн иэдэйиэм диэн эрэйдэнэрим. Л. Попов
Өскөтүн кутуйах оҕото аһын хаһаамматаҕа эбитэ буоллар, бука, улаханнык иэдэйиэ этэ. В. Бианки (тылб.).
△ Буорту буол (тыыммат предмет туһунан). ☉ Портиться; пострадать (о чем-л.)
Вася үһүгэр сылдьар. Этэсиэркэттэн кинигэлэри ыһар идэлээх Олох сүгүннүө суох - кинигэ иэдэйииһи. Багдарыын Сүлбэ
Төрүкүтүн бырыыдьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбэрэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
2. Доруобуйаҕынан мөлтөө-ахсаа, наһаа хоттор. ☉ Страдать каким-л. заболеванием; запускать болезнь
Оҕом Бааска тылын ылынан эмтэммэккэ иэдэйдим. П. Егоров
Дьэкиим, хараҕынан төрүт да улахан мөлтөх киһи, саас букатын иэдэйэн ылар үгэстээх. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ити аҕыйах да чаас устатыгар хараҥа тордоххо соҕотоҕун хаалбыт Ньаабал оһоҕостоох кэргэнэ, ити кыа-хаан тохтубут ынырык түбэлтэтин итиэннэ ыарыһах Чирэмэдиэ иэдэйбитин саныы-саныы, сөбүн эрэйдэммитэ. С. Курилов (тылб.)
3. Туохтан эмэ сылбаҥ эһин, буорай (хол., аччыктаан, утатан, илистэн о. д. а.). ☉ Изнемогать (от голода, жажды, усталости и т. п.)
Бэркэ илистибит, иэдэйбит дьон дьиэбитигэр тиийбиппит. Далан
Тамаҕа хатан, күөмэйэ кууран, хоргуйан-утатан, букатын иэдэйдэ. А. Сыромятникова
Оттон эн, кырдьык, бар ээ. Ол Уйбааныҥ күүтэн иэдэйдэ быһыылаах. Э. Соколов
△ Туохтан эрэ моһуогур, муҥу көр. ☉ Оказываться в затруднительном положении, столкнуться с трудностями, препятствиями
Табаҕа суох иэдэйдэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Мин, үөрэҕэ суох буолан, тугу да билбэппинэн иэдэйбит киһибин. Н. Якутскай
- Тиҥийэн ааҕан бүтэрдим Тэтэрээппин барытын. Туох өйдөнөн хаалбытын Тобулбакка иэдэйдим, - Доллоордо билэр киһибит, Долгуурап Мэхээлэбит. Р. Баҕатаайыскай
4. кэпс. Кимиэхэ-туохха эрэ аралдьый, саймааран хаал; өйгүн-санааҕын сүүйтэр. ☉ Отвлекаться от чего-л.; увлекаться кем-чем-л.
Кэпсээннэригэр иэдэйэн, иһиминэ олорбут чэйдэрин иһэн сыпсырыстылар. Амма Аччыгыйа
Баһылай оҕонньор кийиитин бэркэ маанылыырын үрдүнэн, бэйэтэ куһаҕан, чэпчэки дьахтар буолан, атын киһиэхэ иэдэйэн, эриттэн арахсан эрэр дэтэр гына тылламмыт эрэ. А. Софронов
Эмээхситтэр хойуу чэйи иһэн иэдэйдэхтэринэ киэһэ хойукка диэри сэлэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. кэпс. Аймана-айдаара, сүпсүгүрэ түс. ☉ Забеспокоиться, затревожиться, засуетиться
Ким эрэ: «Атыылаан кэбиһиҥ», - диэн сүбэлээтэ. Петровна дьэ иэдэйдэ: - «Сааспар ытынан эргинэн туһамматаҕым. Мин ытым тириитинэн эн эргинээри гынарыҥ буолуо». Амма Аччыгыйа. Эдэр киһи итини истээт дьэ иэдэйдэ: «Бэйи, ити математическай энциклопедияны миэхэ аҕал. Мин математикпын, миэхэ ордук наадалаах!» «Кыым»

I
1. аат.
1. миф. Былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгубыйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (айыы бухатыыра абааһы бухатыырыныын охсуһан эстэн-быстан хааллаҕына, Үрүҥ Айыы Тойон удаҕанынан илгэни биэрэр, оччоҕо бухатыыр урукку күүһэ-уоҕа чөлүгэр түһэр). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство; божественная благость, божественный сок (когда богатырь доброго племени айыы в борьбе с чудовищами абаасы теряет силу, Юрюнг Айыы Тойон (см. айыы I) через шаманку дает ему илгэ, что тотчас восстанавливает былую силу и ловкость богатыря). Тэҥн. араҕас илгэ, үрүҥ (тунах) илгэ
1. 2. Быйаҥ, уйгу, өҥ-тот. ☉ Плодородие, изобилие, достаток, благополучие
Киэҥ Лена хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүн тыгар. Күннүк Уурастыырап
Егоров курдук агроном Үгэһигэр үөрэнэн, Сир ийэм илгэтин Ситэн хомуйар сыралаах Үгүс кэрэ дьоннордоох. С. Зверев
Илгэтинэн ииппит Элиэнэ эбэккэйим Кырааска кумахтаах Кытыытыгар тураммын Дорообо туттардым. А. Софронов
[Интэлигиэнсийэ] билигин промышленноска уонна тыа хаһаайыстыбатыгар инженер, техник, агроном, зоотехник эҥин быһыытынан быһаччы кыттан, материальнай илгэни оҥорооччу буолла. МАЕ КТТС
3. көсп. Туох эмэ иэнэ, киэлитэ. ☉ Простор, широта; территория чего-л.
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга Уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
[Сайсары:] Өстөөх сүнньэ олуллан, эйэлээх, дьоллоох олох биһиги Ийэ сирбит илгэтигэр, сааскы намыын күн курдук, туругурарын иһин! Суорун Омоллоон
4. көсп., поэт. Көй салгын, хойуу салгын. ☉ Свежий, чистый воздух, ветерок
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардылар... И. Эртюков
5. көсп. Олох; ким эмэ олоххо ылар балаһыанньата, олоҕун эйгэтэ. ☉ Жизнь; блага жизни (социальное положение кого-л.)
Батталлаах баһылыгы киэр гынан, Бар дьон баай илгэтин барҕардыаҕыҥ! П. Ойуунускай
Өскөтүн үлэлээн иитиллээччилэр …… тыыннаах буолар илгэлэриттэн маппыт буоллахтарына, хаппыталыыска хабалаҕа киирэргэ күһэллэллэр. ДИМ
2. даҕ. суолт.
1. Быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Плодородный, щедрый
Тимир аккыт күдэҕинэн Тиэрэ ууруҥ илгэ буору. Икки илии эрчиминэн, Бухатыырдар, дьоруой буолуҥ! Л. Попов
Симэһиннээх илгэ сиик түстэ, түүҥҥү салгын лаппа ырааһырда. Д. Таас
Саргылаах сааһы көрсө тыллыбыт сибэккилэр илгэ сайыҥҥа чэчирии үүммүттэрин кэриэтэ, эчи , үчүгэйкээн да ыччаттар эбит! Л. Габышев
2. Элбэх, дэлэгэй туохтаах эмэ; баай (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Богатый, обильный, пышный (преим. в поэз.)
Ийэ буорун илгэ күөҕэ Силигилии ситиитэ, Итии, чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн, Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан, Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх ардыгар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Эмиэ илгэ ыһыахтарга, Сынньанаахтыыр лааҕырдарга Ыччат күүһүн тэрийиэхпит! Дьуон Дьаҥылы
3. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный, лечебный
Эстибити быыһыыр, Эчэйбити эмтиир Илгэ салгын сабыдыаллаах Ийэ сир эйгэтиттэн Өлөн эрэри өрүһүйэр Өйөбүллээх үрдүк көҥүл Өрөгөйдөөх үтүө күнэ Өрө үүнэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тоҥмуккун даҕаны ычча, ычча, Иттиий, быраатыам, иттээхтээ. Иттэн бараҥҥын таптыыр Чурапчыҥ Илгэ уутуттан испэхтээ. И. Эртюков
Сытыы мүөттэй сымартан, Сылаас илгэ салгынтан Астынаахтаан абыранан, Сүрэхийбит сүөдүйэн …… Улуу дойдуну ыллаатыбыт. А. Абаҕыыныскай
4. көсп., үрд. Киһи дуоһуйар, уоскуйар гына, сүрэҕэр-быарыгар киирэрдии сайа биэрэр. ☉ Приятно обволакивающий (теплом, свежестью), доставляющий удовольствие, удовлетворение, чарующий (о теплом чувстве, воздухе и т. п.)
Мин эһигини этэр тылгыт Алгыстаах илгэ сылааһын, Иллээх көрүүгүт сырдыгын Сүрэхпэр илдьэ барабын. Эллэй
Төрөөн-үөскээн төлөһүйбүт Ийэ муорам илгэ тыына - Буурҕа буолан сирэлийэр, Тула көтөн күдээрийэр. А. Бэрияк
Куруҥ тиит курдук кылгас да кэмҥэ илгэ сылааһынан сырайан, күлүбүрэччи умайан бүппүт ордук. СТЫМ
◊ Араҕас илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгу быйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (араҕас дьүһүннээх уонна орулуос сымыытын саҕа буолар). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство (по представлениям древних якутов, светло-желтого цвета и овальной формы, размером с яйцо утки-гоголя)
[Үөһэттэн түспүт дьахтар айыы бухатыырыгар] «Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ону киһи буолуох киһи буоллаххына айаххар түһэр эрэ!» Кини [айыы бухатыыра] айаҕар лап гыннаран ылла, урукку бэйэтин курдук киһи буола түстэ, иҥиирин тыаһа лычыгырыы түстэ... Саха фольк. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыыхаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Мин этэр тылбын, биэбэкэм эрэ буолларгын, өйдүөн иһит! Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ньургун Боотур. Тэҥн. илгэ I.1.1; 2) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: Аал Луук Мастан таммалыы турар, араҕас өҥнөөх аптаах убаҕас, сөлөгөй. ☉ Желтая влага (по представлениям древних якутов, сок трав, превращающийся в масло); желтая божественная влага, сочащаяся со священного дерева
[Аар луук мас] Уоттаах харахтаахтар, уһуктаах тумустаахтар Араҕас илгэбэр Амтаһыйан бардахтарына …… Иэйэхсит ийэ хотуна Эргийэн кэлбэккэ, Эҕэрдэлээн көрбөккө, Төрөтөр оҕотун төлкөтө Төннүөх бэйэтэ буоллаҕа... П. Ойуунускай
Аҕыс салаалаах Аар кудук маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн! Ол алын эйгэтигэр Араҕас илгэ Алла сытыахтын. С. Зверев; 3) арыыны ойуулаан этии. ☉ Образное выражение со значением «сливочное масло»
Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Бардам тутуу, барылы кэскил, баай Барылаах, тойон эһэм! Араҕас илгэнэн айах тутабын, уохтаах табаҕынан омуркун ириэрэбин. Амма Аччыгыйа
Араҕас илгэнэн туолан Турдулар оһуордаах ыаҕастар. С. Данилов
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II. Илгэ быйаҥ - 1) уйгу-байым, туох барыта дэлэгэй баара. ☉ Изобилие, полный достаток, благодать
Төрөөбүт дойдубут Төлкөтүн буллубут, Иитиллибит Ийэ дойдубут Илгэ быйаҥын элбэттибит. Нор. ырыаһ. Аан ийэ дойду дьоллоох ньуурун быртаҕыппатыннар, илгэ быйаҥын эмпэтиннэр, чэлгийэр күөҕүн суһуктаппатыннар кинилэр! Амма Аччыгыйа
Ийэ сайын илгэ быйаҥын сомсон ыларга соруммут ыччаттар сайылыкка тахсарга бэлэмнэнэллэр. С. Федотов; 2) өҥ-тот, уйгулаах. ☉ Плодородный, изобильный, благодатный
Илгэ быйаҥ сайыммыт Илин диэкиттэн эргийдэ. С. Васильев
Онон, сир-ийэ илгэ быйаҥ иэнигэр бурдук үүннэрэн, от оттоон, сүөһү иитэн эһигини иитиэмаһатыам. Н. Якутскай
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх, Илин итии дойдуттан …… Элиэлиирэ кыылларбыт Эҥэр кэрэ тыалары Эргийээхтээн тэлээрэн, Элийээхтээн кэллэ. И. Эртюков. Олоҕун илгэтэ - ким эмэ олоххо балаһыанньата. ☉ Социальное положение
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк
Бу күннэргэ холкуоспут саҥа сопхуоска уларытыллан тэрилиннэ. Итини олохтоохтор, үлэһиттэр олохторун илгэтин салгыы тупсарыыга саҥа улахан кыһамньы быһыытынан сыаналыыбыт. «Кыым». Үрүҥ (тунах) илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүһү-уоҕу, дьолу-соргуну, баайы биэрэр аптаах утах. ☉ Божественная жидкость; божественный напиток, дающий человеку силу, богатство и счастье. Эрэйтэн быыһаабыт Сайаҕас салгыннаах, Салбанар минньигэс Үрүҥ илгэ түспүт Үтүө дойдута эбит... П. Ойуунускай
[Онуоха бухатыыр:] - «Ат-татай, оҕолор! Бу дойду аартыга үрүҥ илгэ сүдүрүннээх эбит дуу», - дии санаата да кыһаммата, көтүтэн куугунатан истэ. Ньургун Боотур. Уҥа хонноҕун анныттан Улдьаа хамыйаҕы ылан Үрдүк өрөгөр муостаах Үксүүр төлкөтө буоллун диэн Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев; 2) үүтү, үүт аһылыгы ойуулааһын. ☉ Изобилие молока и молочных продуктов
Хайҕаллаах үтүө үлэҕэр, «Дьаана кымыһа хаачыстыба знактаах инникитин өссө оҥоһуллан, өссө элбээн - сопхуос үрүҥ илгэтэ - уохтаах кымыһа буолан дэбилийдин!» - диэтэ кини. В. Протодьяконов
Пиэрмэҕэ үрүҥ илгэ өрүс буолан сүүрдэр. И. Данилов
Иван Дмитриев үрүҥ илгэни үксэтиигэ өрөспүүбүлүкэ ыччаттарын көҕүлээбит биир бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан биллэр. «ЭК»; 3) өҥ-тот, уйгу-быйаҥ. ☉ Достаток, изобилие, благодать
Тоҕой сэлэ иһиттэн, Үрүҥ илгэ үрдүнэн, Үөмэрчүөмэр үктэнэн, Ойон-көтөн биэриэххэ, Оонньоон-күлэн иһиэххэ! П. Ойуунускай
Үлэ диэн үтүө киһи, Үйэлэргэ өлбөт мэҥэ; Үлэ диэн киһи чиэһэ, Өрөгөйдөөх үрүҥ илгэ. С. Данилов
Ханна дьоннор таһаарыылаахтык үлэлиир, культурнайдык сынньанар, дьаныардаахтык үөрэнэр сирдэригэр, онно үрүҥ илгэ үллэр, уйгу-быйаҥ угуттуур, дьоллоох олох туругурар. И. Данилов
II
аат., эргэр. Биир төрүттээх уус, уруу-аймах. ☉ Род, родня
Ийэбит-аҕабыт илгэтин, Иитиллэр ийэ буор сирбитин Өстөөхтөр тэпсээри кэллилэр, Өлөрө-өһөрө иһэллэр... П. Ойуунускай
Бар дьоммор мааным баранан, Матаамсык аатырбытым, Илгэм эстэн, Ийэ ууһугар Илээт аатырбытым. А. Софронов