аат. Үөннүрүү-кубулунуу, кубулҕат быһыы. ☉ Хитрость, лукавство, притворство
[Эркээни:] Сынаҕы Баай эйиэхэ тоҕо эрэ Соҕотох оноҕостоох кэһэҕи ыытта. [Аан Далбар:] Ол эмиэ тугун курбаанай? И. Гоголев

аат., эргэр. Ох, оноҕос (уһулуччу бөҕө, тимири курдаттыан сөп). ☉ Стрела для лука (исключительно прочная, к-рая может пробить железо насквозь)
Оччотооҕу дьон кыргыһыыга кэтэр куйахтаах, куйах ытар, муос одур лаппаана диэн тимиртэн, муостан оҥоһуллубут охтордоох буолаллар үһү. Саха сэһ. I
♦ Муос одур оноҕос — муостан оҥоһуллубут оноҕос. ☉ Костяная стрела. Муос одур оноҕостоох дьон
др.-тюрк. адыр

1. аат.
2. Кэрийэ сылдьан тугу эмэ сытырҕалааччы, тиҥсирийээччи (кыыл туһунан). ☉ Кто-л. в поисках чего-л. съестного, обнюхивающий что-л. (о животных)
   Сэнтэгэр муруннаах силтирики, Сири хоруйар тиҥсирики, Тугу да сирэрэ биллибэт, Тоторо даҕаны көстүбэт. П. Тобуруокап
3. көсп., кэпс. Кими эмэ кэтии, үспүйүөннүү сылдьааччы. ☉ Кто-л., стремящийся высмотреть что-л., выследить кого-л., пошпионить за кем-л.
   Остуорастартан икки, ыттартан икки төһө да тоһун ыллар, пэлииссийэ тиҥсирикилэрин албыннаабыта. ӨӨККҮ
4. даҕ. суолт. Кэрийэ сылдьан сытырҕалыыр, тиҥсирийэр. ☉ Обнюхивающий что-л. в поисках чего-л. [Аартык иччитэ] дьаардаах айаҕыттан …… тиҥсирики ыттар охсуспутунан дьөлө кулгуйуллан түстүлэр. Д. Апросимов
   ◊ Тимир тиҥсирики оноҕос фольк. — сыалын булар, сыалга түһэр оноҕос. ☉ Железная стрела, хорошо попадающая в цель
   [Кулун Куллустуур] аҕыс кырыылаах тимир сардаан охтоох, сэттэ кырыылаах тимир тиҥсирики оноҕостоох. ПЭК ОНЛЯ III
   Тииҥньит ыал Титирик дьиэтин саҕа Тимир тиҥсирики оноҕостоох эбит. Күннүк Уурастыырап

аат., эргэр.
1. Ох хаата. ☉ Колчан
Сынаҕы Баай эйиэхэ тоҕо эрэ Соҕотох оноҕостоох кэһэҕи ыытта. И. Гоголев
Кини [Мэкчэ] аттыгар кыырыктаах үҥүүтэ уонна кэһэхтээх оҕо бэлэм сыталлара. Далан
Маһары Баһыакап хоруобун хаҥас диэки өттүгэр ох саатын, …… оноҕосторун тирии кэһэххэ уган, ол аттыгар батаһын уонна батыйатын уурбуттар. БИГ ӨҮөС
2. фольк. Хаа. ☉ Вместилище чего-л., сума
Кураанап, кэһэхтээххэ дылы, Хара Ыстапаан куотуоҕуттан хаптайа түһэн баран, эмиэ күөртэҥэлээн эрэр. Айталын
◊ Кэһэхтээх үөн — хаалаах үөн. ☉ Набитый червями, червивый
Хайа дойду хабарҕатыгар харахтаах халларыыта кэлэн, кэһэхтээх үөнүнэн кэҕэрдэ олордоҕой? Саха фольк. Бу туох ааттаах абааһы көтөрө кэлэн кэһэхтээх үөнүнэн кэҕэрдэн барда?! Д. Апросимов
др.-тюрк. кеш

1. аат. Тииҥи бултааччы. ☉ Охотник на белку
   Тииҥньит үлэтэ олус ыарахан, сыралаах үлэ. СМН ТС
   Булчут эмиэ тус-туспа идэлээх: кырсаһыт, тииҥньит, тайахсыт, эсэһит. ЧКС ОДьКИи
   △ Тииҥи бултаһар ыт. ☉ Собака, идущая на белку
   Бүөтүр: «Кэрэмэсчээним барахсан тииҥньит буолла», — дии санаата. Р. Кулаковскай
   Ытым Моойторук олус булчут. Өссө тииҥньит эрэ диэн буолуо дуо, ааттаах чубукуһут. А. Кривошапкин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Тииҥниир, тииҥи бултаһар. ☉ Промышляющий белок
   Тииҥньит ыал Титирик дьиэтин саҕа Тимир тиҥсирики оноҕостоох эбит. Күннүк Уурастыырап
   «Бу тииҥньит тоҥус быһыылаах, кини суолун батыһыахха», — диэбитэ. А. Кривошапкин (тылб.)
   Ол торҕон эһэлэртэн дьулайаннар, тииҥньит дьон бултуулларын тохтотоллор. В. Короленко (тылб.)
   ◊ Тииҥньит ыт — тииҥи бултаһар ыт. ☉ Собака, идущая на белку
   Үчүгэй тииҥньит ыт киэҥ сиринэн сылдьыгас, үчүгэйдик уонна түргэнник ирдиир, сыты ылыгас, чуор буолуохтаах. ТСКБ
   [Күһүн хаара суохха] киһи тииҥи сатаан суоллаабат, онон тииҥньит ыта суох бултааһын туһата кыра. ЕОВ ССТБ
   Эдэр ыт тииҥи көрдүүргэ, үрэргэ, эккирэтэргэ …… тииҥньит ыты кытта иккитэ-үстэ сырыттаҕына, хайыы-үйэҕэ үөрэнэр. АФС БЫ

1. аат. Хардарытаары аҥаардыы атаҕынан иккилиитэ өрө тэйэн, ол кэмҥэ атынын иннигэр өрө бокутан эбэтэр илин-кэлин эйэҥнэтэн хамнаныы (сахалыы үҥкүү көрүҥэ). ☉ Танцевальное движение, используемое в якутском национальном танце (танцор подскакивает на одной ноге, а другую приподнимает, сгибая в колене, одновременно выдвигая ее вперед или вперед и назад); вид якутского национального танца
   Кырдал үрдүгэр уолаттар-кыргыттар дьиэрэҥкэйинэн атах тэпсэн, кулун-куллуруһан, чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Дьиэрэҥкэй аҥаардаах сүүрүүнэн Ол атах сыгынньах кыыс иһэр. Ол нарын бэйэлээх киһини Аатырбыт ыанньыксыт дэһэллэр. С. Данилов
   Тэҥҥэ үктээ, Дьиэрэҥкэй, Дэгэйбэхтээ, Дьиэрэҥкэй, Мээчик тэҥэ, Сиртэн тэйэ Күүскэ күөрэй, Дьиэрэҥкэй. Үөһээ ойор Дьиэрэҥкэй, Өрө көтөр Дьиэрэҥкэй, Атах, битий, Иэдэс, итий Тоҕо бэрдэй Дьиэрэҥкэй! П. Дмитриев
2. даҕ. суолт., көсп., фольк. Эргичийбит-урбачыйбыт хамсаммыт-имсэммит. ☉ Вертлявый, проворный, подвижный
   Тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр уһун ньургун саалаах, аҕыс халлааҥҥа хаһыытыы сүүрэр хап дьиэрэҥкэй оноҕостоох эбит. Саха фольк. Онуоха абааһы бухатыыра Аһара охсон биэрдэ, Хантан да ылбытын көрбөтө Хааннаах хара дьиэрэҥкэй батаһы сулбу тардан ылла, охсон кууһуннарда. Ньургун Боотур
   Уһун суолун доҕоро буолбут Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Дьиэрэҥкэй тэп - туһалааҕы оҥорбокко, көрү-нары батыһа сырыт. ☉ Вести праздный образ жизни, тратить время попусту
   Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
   ◊ Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп - 1) көр дьиэрэҥкэйдээ 1,
   2
   Уоллаах кыыс киэһэ аайы Илиилэриттэн сиэттиһэннэр Дьүкээбил уота буолан Дьиэрэҥкэйдээн тэбэллэр. И. Гоголев
   Арамаанныын, Ааныскалыын, Киргиэлэйдиин, Кэтириистиин Дьиэрэҥкэйдээн тэптибит, Дьэргэлдьиһэ тэйдибит. А. Абаҕыыныскай
   Көр бөҕөнү түһэрэн, Дьиэрэҥкэй тэбэн Ыамы куоттара сыһан, Ыксаан бөхтөн Ыгылыйа сырса турдулар. С. Зверев; 2) көр дьиэрэҥкэйдээ
   3
   Салгын сиэн хараарпыт бу уон тарбаҕа Имигэстик дьиэрэҥкэй тэбэллэр, Түөрт эмиийи төгүрүйэ сүүрэллэр. Л. Попов
   Көрөбүн эн саҥа Этээстээх дьиэлэргин, Ол онно сардаҥа Дьиэрэҥкэй тэбэрин. П. Тулааһынап
   бур. жиреҥхей

аат. Киһи-сүөһү сыты билэр уонна тыынар уоргана. ☉ Нос (орган обоняния)
Арай биир хараҥа ойуурга чугаһаабыппар, куһаҕан баҕайы туох эрэ сыта муннубар саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Сыыр хааһа быстыбыт хаспаҕыттан буруо сыта муннугар би лл эр. Н. Якутскай
Ыт хараҕынан көрүөн иннинэ муннунан сытырҕаан билээччи. М. Доҕордуурап
♦ Мунна да бүппэт (тыбыырбат) — ыалдьыахтааҕар туму улаабат даҕаны, допдоруобай. ☉ Совершенно здоровый. Үс ый ааһар, биэлсэр мунна да бүппэт. Ам ма Аччыгыйа. Мунна тыаһаан барда — утуйан хаһыҥыраан барда. ☉ З а снул, погрузился в сон; захрапел
Сотору соҕус буолан баран, сылайбыт кырдьаҕас ийэ мунна тыаһаан барда. Су о ру н О мо ллоон. Аргыс дьонум күүстээх үлэттэн сылайбыттара эбитэ буолуо, түргэн ба ҕайытык утуйаннар, муннулара тыаһаан барда. «ХС». Мунна тыбыы рар — муннуттан хаан кэлэр. ☉ Кровь из носа сочится
Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС». Мунна тыырыллыбыт (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сыл дьан, олоххо улаханнык эриллибит (ки һи). ☉ Претерпевший жизненные невзгоды, битый жизнью
Эдэр, элбэхтик эриллибэтэх, мунна тыырыллыбатах эристиин. Онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. Болот Боотур. Мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сылдьыбыт киһи. ☉ Пе реживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды, бывалый, видавший виды
Мин даҕаны муннум кэрдиллибит уолбун! Холобура, борохуолкаҕа эргиэни бэркэ билэбин. Р. Кулаковскай
Мин эдэр эрдэхпиттэн холкуос олоҕор эриллибит, муннум к э р д и л л ибит киһи буолан тулуктаһабын. Н. Габышев
Син үөрэнэн-үөрэнэн, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн, мунна-уоһа кэрдиллэн, дьахтар даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох буолар. «ХС». Муннуга бэрдэр — муоска бэрдэр (оҕустар) диэн курдук (көр муос I). Уол кырдьыгын этитэн, муннуга бэрдэрэн, тута сөрөөн билиннэ. Муннугар сыттаах — аска-үөлгэ түбэһэ түһүмтүө, туһалааҕы куоттарбат (киһи). ☉ Удачливый, везучий на угощения, не упускающий выгоды
Төһөтүн да иһин, Топорковтара муннугар сыттаах күтүр быһыылаах. Софр. Данилов
Бу муннугар сыттаах манна олоро түһэн олоотообут, тугу эрэ билбит быһыылаах. В. Протодьяконов. Тэҥн. көхсүгэр оноҕостоох (көр көҕүс II). Муннугар тумуу да киирбэт — доруобай, туох да ыарыыга, дьаҥҥа-дьаһахха ылларбат. ☉ Не поддающийся болезням, совершенно здоровый
Аҕалара барарыгар ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин
Үчүгэйдик олороллор үһү. Мун нуларыгар тумуу да киирбэт үһү. Р. Кулаковскай. Муннугар харалаах т ү ө л б э. — айыылаах, буруйдаах. ☉ Греш ный, виноватый. Муннугар харалааҕын билинэн саҥата суох сылдьар. Муннуҥ анныгар (ыллаа, саҥар) — үчү гэйдик иһиллибэт гына, кыратык киҥи нэйэн (саҥар, ы л лаа). ☉ Тихо, невнятно, еле слышно, шёпотом, себе под нос (петь, говорить)
Мин санныбар кыра туурка саалаах, тугу барытын умнан баран, тыа суолун устун муннум анныгар киҥинэйэн ыллыы истим. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, туран к э л л э. М. Доҕордуурап
Арыт эмиэ тугу эрэ толкуйдуур курдук, сирэйэ-хараҕа дуоспуруннанан кэлэр. Муннун анныгар киҥинэйэн саҥарар. «ХС». Муннунан да, айаҕынан да тыыммат кэпс. — тугу да хардарбат, үчүгэй да, куһаҕан да диэн тыл быктарбат. ☉ соотв. не проронить ни слова, набрать в рот воды. Ойуун муннунан да, айаҕынан да тыыммакка, истибэтэх буолан хаалбыта. Болот Боотур
Дьэк ии м муннунан да, айаҕы нан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, и й э л э р э муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Муннун быатын соспут элэк. — сыыҥа т ү һ э с ы л д ь а р (оҕону этэргэ). ☉ С о п л и в ы й (о ребёнке)
Муннун быатын соспут үстээх-түөртээх уол хостон быган көрөн баран төттөрү сүүрдэ. «ХС». Муннун туур кэпс. — кими эмэ кырбаа. ☉ Набить морду кому-л.
Дуолан охсуһуу турда. Хас да киһини ытатан, хас да муннуну тууран, «илиҥҥилэр» кыайан-хотон төнүннүлэр. Амма Аччыгыйа. Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий — муннугун күүскэ тыаһатан, кытаанахтык утуй. ☉ Заснуть крепким сном, задавать храпака
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Сылайбыт дьон утуйан, хайыы үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. «ХС». Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ — уһуну-киэҥи толкуйдаабакка күннээҕинэн олор. ☉ соотв. не видеть дальше своего носа
Хайдах дьаһанан оло руохтарай маннык дьон. Уһуну-киэҥи толкуйдуур диэн суох, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөттөр. «ХС». Муннуҥ быатын сөрөн сэнээн. — эн баҕас бу дьыалаҕа тугуҥ кыттыгаһай диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Сопляк, молокосос, не лезь не в своё дело
Бу эн хаһыатыҥ үһү дуу, тарбыйах! Хата, муннуҥ быатын сөрөн, ол баар! Бар ман тан! Суорун Омоллоон. Муннуттан сиэт — киһини өй-санаа өттүнэн баһыйан, этэриҥ хоту илдьэ сырыт. ☉ Вскружить голову кому-л., держать на коротком поводке, водить за нос кого-л.
Кинини баҕас муннуттан сиэтээ инибин.  «Биһиги уолаттарбыт муҥнаахтары муннуларыттан сиэтэр оҕо кэлбит эбит буоллаҕа», — Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
Хайа баҕарар үрдүк сололоохтору үөрэҕинэн, өйүнэн баһыйан, муннуларыттан сиэтэ с ы лдьар …… кыахтаах киһи этэ. «ХС». Мурун бүөтэ кэпс. — ийэтэ-аҕата куруук сыллаан саатыыр саамай таптыыр кыра оҕолоро. ☉ Ребёнок, пользующийся особой любовью родителей (обычно младший), любимчик
Чороҥ соҕотох кыыстара — мурун бүөтэ Милалара бы йыл иккискэ киирэр. Р. Баҕатаайыскай
Сүппүт оҕо сааспын санаан, ону үйэтитэн бу кэнники төрөөбүт оһоҕос түгэҕэ, мурун бүөтэ оҕобун «Туораах» диэбитим. Н. Босиков
Саамай кырабыт, били, мурун бүөтэ, оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр бэл кини — сэттис кы лааска тиийэ оҕуста. «ХС»
Ыт мунна баппат көр ыт II. Барбахтаабыттара. Иннилэригэр эмиэ ыт мунна бап пат ыркый ойуура кэлбитэ. Д. Таас
Тоҕой Сэ лэ арҕаа кэриититтэн харыйа тыа саҕаланар. Ыт мунна баппат ычыкыын ойуура. Л. Попов
Ыттар саҥалара ыт мунна баппат ыркый ойуурун кэтэҕэр иһиллэр. Р. Кулаковскай. Ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) кэпс. — уун утары, субу кэтиллэ түһүөх курдук. ☉ Нос к носу встретиться, столкнуться
Тэппэй тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ разведкаҕа сылдьан, …… биир бандьыыкка ыы муннубунан кэтиллэ түстүм. А. Сыромятникова
Сүппүт сүөһүлэрин кө рд ү ү с ы л дьар олохтоох да, а а һан иһ эр да сахаларга ыы муннугунан анньылла түһүөххүн сөп. «ХС»
◊ Ыт мунна түөлбэ. — таска чалҕарыйан тахсан, дьапталҕаланан таастыйа хаппыт хатыҥ симэһинэ (урут чэй оннугар иһиллэр). ☉ Грибной наплыв на коре берёзы, который употребляли вместо чая, чага
Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. бурун, кирг. мурун

аат., эргэр.
1. Былыргы саха өйдөбүлүнэн ойууну араҥаччылыыр кэриимнии сылдьар тыын, кут-сүр (үксүгэр хаһан эрэ олоро сылдьыбыт ойуун кута-сүрэ буолар). ☉ По представлению древних якутов: блуждающий дух, покровительствующий шаманам (обычно — душа жившего некогда на земле шамана)
Сэттээх быластаах сиикэй тыймыыт тыллаах, Эт бэргэ харахтаах Хааннаах эмэгэттэриэм, бэттэх, бэттэх буолуҥ эрэ! Саха сэһ. I
Эппит тылым иччитэ Эмэгэт буолан Эттэрин сааһынан илэ-бодо иҥнин! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Эбээ, ол өлбүт, көмүллэ сытар ойуун дүҥүрэ хайдах тыаһыырый? — Ы-ыы, бэдик, ойуун эмэгэтэ диэн баар буолар. Ол хаһан да өлбөт. Ойуун эмэгэтэ кыырар. Н. Якутскай
Өксүүнньэ, өлбүт киһи, ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, ойуун эмэгэтэ, баҕа буолан түспүтүттэн …… эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
2. Былыргы сахалар үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччилэрэ эбэтэр абааһы дьүһүнүн-бодотун үтүгүннэрэн маһынан, туоһунан уо. д. а. оҥорбут оҥоһуктара. ☉ Деревянные, берестяные и прочие фигурки, изображающие духов, которым якуты поклонялись в старину
Туостан аттаах эмэгэти кырыйаннар, талаҕынан тымтык оноҕостоох куччугуйкаан чаачар сааны оҥороннор, уйаҕа уктулар. Болот Боотур
Ойуурга тахсан эмэх маһы булан киллэрэн, дьахтарга маарынныыр эмэгэт быстардылар. Н. Якутскай
Эмэгэт көрүҥэ ханнык ойуун туох сыаллаах кыырарыттан тутулуктаах. АЭ ТЫС
3. Ойуун кыырар таҥаһыгар сүрэҕин туһаайыытынан тигиллэр киһи ойуулаах харысхал тимир быластыыҥка (үксүн алтантан буолар: устата — ыйар тарбах уһунун саҕа, туората — ытыс аҥаарын саҕа). ☉ Железная (обычно медная) пластинка (длиной с указательный палец, шириной — с половину ладони с изображением человека), которая пришивалась к шаманскому плащу спереди в области сердца как оберег
Кэтэҕэриин диэки көрбүтэ: үс куба лахсыыр көтөрдөөх, түөһүн тылыгар битийэр эмэгэттээх, көхсүн хараҕар тимир күҥэһэлээх …… ойуун киһи таҥаһа ыйанан турар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэс эмэгэтим! Түп гынар түптүрүм Түүлээх кулугутун Төлөрүтэ охсууй! П. Ойуунускай
[Удаҕан дьахтар] Эмиийин кэрэтигэр иккилээх баччыр оҕо Иирэбитийэ, Дьиэрэҥкэйдээн-тэйиэккэлээн иһэрин курдук Иирэр саар кыыһа, имэҥнээх-дьалыҥнаах, Дьэллик дьэс эмэгэтин иилиммит. Күннүк Уурастыырап
4. Сылгы уопсай өҥүттэн атын өҥнөөх атаҕар (буутугар) баар бээтинэ. ☉ Небольшая отметина в виде пятна другого цвета на ноге лошади
Икки буутун таһыгар эмэгэттээх сур ат. ПЭК СЯЯ
[Сылгы туһунан] Тараахтаахай туйахтаах, Баһырҕастаах атахтаах …… Дьуоҕалаахай кутуруктаах, Эмэгэттээх бууттардаах Бэрбээкэйдээх бэрдэ дьэ. С. Зверев
[Хара саарыл сылгы] икки буутун таһа бэчээт курдук эмэгэттээх буолар. «Кыым»
5. көсп. Киһи аҥаардастыы бас бэринэр, таҥара оҥостор киһитэ эбэтэр туох эмэ. ☉ Человек или предмет, которому поклоняются и который обожествляют, идол
Үптээх күлүгүн эмэгэт гынан үҥэрим, Астаах атаҕар таҥара гынан сүгүрүйэрим. Суорун Омоллоон
Урукку олохпутун биллэххэ, Ордук өйдүөхпүт бүгүҥҥүнү. Ол эрээри эмэгэт оҥостон үҥпэккэ, Үөрэтэрдии үөрэтиэх ол өрдөөҕүнү! Л. Попов
Бүгүн Уолл-стрит тахсар күнэ, сүгүрүйэр эмэгэтэ — дуоллар. Киниэхэ норуот хара көлөһүнэ, Кыһыл көмүс буолан, кутуллар. П. Тобуруокап
Эн оҕонньоруҥ баайдары эмэгэт оҥостон көмүскүүбүн диэн, талаһаны мүччү үктээрэй. М. Доҕордуурап
◊ Биэс уон икки күлэр (туос) эмэ- гэт — хаартыны хоһуйан этии. ☉ Эпитет игральных карт (букв. пятьдесят два смеющихся лика дьявола)
Биэс уон икки күлэр эмэгэтинэн көччүтэн, Күн сырдыгын устун Сырыттаҕым дии, оҕонньоор! А. Софронов
Уол аны атын дьарыкка — биэс уон икки туос эмэгэккэ …… ылларбыта. Далан
Мин биэс уон икки күлэр эмэгэт тугу диирин өтөрүбатары этэр эбээһинэстээх киһибин. И. Никифоров
Арыт-арыт, биэс уон икки туос эмэгэт биэрдэҕинэ, баһаарга суон эмээхситтэргэ баран аһаан-иһэн, сымнаҕас баҕайытык утуйан ылара. Н. Павлов
Туос эмэгэт — биэс уон икки күлэр (туос) эмэгэт диэн курдук. Маппыр туруорар хаартытын бэтириктээн, маастаан, холуоккалаан …… кубулдьутан-ибилдьитэн көрөрө да, туос эмэгэт Бадаайаптар тустарыгар бу сырыыга сылаанньыйбатаҕа. Л. Попов
Мин саҥардыы чороччу улаатыым саҕана аҕабыт тугун барытын туос эмэгэккэ матайдаан баран, бэйэлиин сүппүтэ. Ол аньыыта онон. С. Федотов. Хаарты эмэгэт — хаартыһыт хаартыга туһаайан «үп тэбэн биэрэрим, байарымтайарым, баарым-суоҕум, эрэнэрим эрэ эн» диэн үҥэн-сүктэн этэр тыла. ☉ Карта-матушка (обращение картёжника к своим картам с просьбой и надеждой на удачу). Хаарты эмэгэт! Халыҥ харчыта тэбэн биэр эрэ!
□ Хаарты эмэгэт биэрдэҕинэ, кимтэн даҕаны сүүйэри киһи кэрэйбэт баҕайыта. Н. Неустроев. Хатат эмэгэттээх — сылгыга баар буолар хатакка маарынныыр мэҥ курдук бээтинэ. ☉ Пятно на теле лошади, по форме напоминающее огниво
Тордохтоох хоҥуруулаах, орохтоох систээх, хатат эмэгэттээх, саба дьаҕыллаах, уулаах ньилбэктээх саһыл кэрэ [сылгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураанньыктаах хоҥуруулаах, Улаан ньуурдаах, Орохтоох систээх, Хаҥалас быччыҥнаах, хатат эмэгэттээх Сурулуур сур дьаҕыл Соноҕос атыыр сылгы. П. Ядрихинскай. Эмэгэт былыт — эмэгэккэ майгынныыр быһыылаах субу ардыах курдук уулаах хара дьоҕус былыт. ☉ Небольшое тёмное облако, готовое пролиться дождём, по форме напоминающее фигуру эмэгэт’а (изображение духа в виде человека)
Ардах, силбик бэлиэлэрэ — эмэгэт былыттар намыһах баҕайытык уһуннулар. М. Шолохов (тылб.). Эмэгэт дьаҕыл — сылгы саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар эмэгэт ойуутун санатар кыра хараҥа бээтинэ. ☉ Маленькое тёмное пятно на шее или холке лошади, отличающееся по цвету от основной масти животного и очертаниями напоминающее фигурку эмэгэт’а
Бу сылгыларга айылҕаттан бэриллибит хос бэлиэ наһаа элбэх буолар. Сиһин ороҕо, сиэлин, кутуругун ардайа, кулгаах кэрэтэ, хаҥалас быччыҥнара, уулаах ньилбэктэрэ. Ону таһынан бар дьаҕыл, саба дьаҕыл, эмэгэт дьаҕыл баар буолар. Сылгыһыт с. Эмэгэт дьаҕыл диэн икки өттүгэр дьаҕыла олох кыра буоллаҕына этиллэр. ОМГ ЭСС. Эмэгэт куйааһа — киһи тыына-быара ыгыллар уот куйаас. ☉ Сильнейший зной, жара. Эмэгэт куйааһа сатыылаабыт. Эмэгэт кураан түөлбэ. — улахан кураан сут. ☉ Сильная засуха.
ср. алт. эмегендеры ‘антропоморфные изображения алтайского шаманского костюма’, алт. эмеген ‘почтенная женщина; старуха’, монг. эмэгэн ‘старая женщина, бабушка’

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’