правда, истина || истинный, верный, достоверный || правда; верно, действительно; кырдьык кыайар правда побеждает; кырдьык кэпсээн верный рассказ; кырдьык этэр он говорит верно; кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат посл. кривда правду не заслонит, как на масле вода не всплывёт; кырдьык көмүстээҕэр ыраас погов. правда чище золота # кырдьыгы баран эттэххэ модальное словосочет. если (уж) на то пошло; по правде говоря; кырдьыгы баран эттэххэ , мин эйиэхэ ыалдьыттыы кэлбэтэҕим если уж на то пошло, я не гостить к вам приехал; кырдьыгын эттэхпинэ модальное словосочет. признаться, по правде сказать, по правде говоря (употр. в 1-ом л.); кырдьыгын эттэхпинэ, эйигин манна буолуо диэбэтэҕим по правде говоря, я не думал, что ты здесь; кырдьыгы эттэххэ модальное словосочет. признаться, по правде говоря; кырдьыгы эттэххэ , кыһалҕаны билэ иликтэр по правде говоря они до сих пор не знают ни нужды, ни забот.

играть, шутить, забавляться; играть во что-л.; саахымат оонньоо = играть в шахматы; оонньоон эт = шутить; говорить шутя; оонньуура кырдьыга биллибэт шутит он или всерьёз — непонятно; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём # хаана оонньуур в нём кровь взыграла (т. е. он разволновался или пришёл в глухую ярость); санаата оонньуур он находится в крайнем душевном смятении.

a. true, veritable, exact

1. аат. Дьиҥ баар чахчы. ☉ То, что соответствует действительности, правда
   Кырдьыгы этэр. Кырдьыгы тутус.  Көнө кырдьыгы көрдүүр (өс хоһ.). Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат (өс хоһ.). Этэр дьон эттэхтэринэ, сымыйаны даҕаны кырдьык курдук этэн таһаараллар, ханан даҕаны эҥкили-дьиэги булуоҥ суоҕа. П. Ойуунускай
   Кырдьык сабылынна, кыһыы буолла! Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Олоххо, тулалыыр эйгэҕэ баарга сөп түбэһэр дьиҥнээх, чахчы. ☉ Соответствующий действительности, действительный, содержащий, выражающий правду, правдивый
   Төһө кырдьык суолу кэпсээн эрэллэрэ буолла? Букатын мунан хаалан сылдьабын. С. Ефремов
   Кини кырдьык санаатын эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
   3
   сыһыан т. суолт. кырдьыга диэн курдук. Уйбаан, эн, кырдьык, олустаары гынныҥ. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, кырдьык, Биэлсэрбит кээлтэ. Эллэй
   Кырдьык, мин туох үлэһит буолабыный? Софр. Данилов
   тюрк. герчэк, киртү, герти

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ туһунан дьоһуннаан, чахчылаахтык этэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для выражения субъективного подчёркивания серьёзности и действительности высказываемой мысли (кроме шуток; в самом деле)
Кэскил, оонньооботор кырдьык, мин эйиэхэ өссө төгүл тоһоҕолоон этиэхтээхпин. «ХС»
Оонньооботор кырдьык, оройуон үлэһиттэрэ бачча элбэх холкуостаах көлөһүн күнүн алдьаттылар диэн оройкуомҥа докладной суруйаайаллар? «Чолбон»

туохт. Көҥүлбосхо оонньуу, көрүлүү сырыт. ☉ Беззаботно играть, резвиться, порхать
Кэрэчээн-дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтүөхоонньуох этибит. Н. Якутскай

туохт. Туохтан эмэ санааҥ көнөн, көнньүөрэн улаханнык үөр-көт. ☉ Радоваться, веселиться, шутить
Билигин даҕаны арыт күлүөх-оонньуох, саҥарыах-иҥэриэх санаата кииртэлиир. Болот Боотур
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
Мөҕүө диэбит киһим күлэн-оонньоон барбытыгар, үөрэ санаатым. Н. Заболоцкай

аат. Туох эмэ чахчы баара дуу, суоҕа дуу, дьиҥ олоххо, тулалыыр эйгэҕэ толору сөп түбэһэрэ дуу, түбэспэтэ дуу чуолкай биллибэтэ. ☉ Быль-небыль, и правда и ложь
Арай үөһэ үрдүк таҥара кырдьыгы-сымыйаны көрөн турара буолуо. А. Софронов
Уолчаан дьэллигирэн хаалбыт диэн сурах иһиллибитэ да, ол кырдьыга-сымыйата биллибэккэ хаалбыта. Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Кырдьыкка, дьиҥнээххэ дылы майгыннатан, үтүгүннэрэн (майгынныыр эрэ: хаачыстыбата эбэтэр кээмэйэ мөлтөх). ☉ Как настоящий, как будто соответствует действительности (на самом же деле не являющийся истинным)
Эриэн ситиини тардан, …… кырдьык-хордьук курдаах, иилээх, быалаах ыаҕасчааннары тигэн ыйаталаабыттар. Болот Боотур
2. Көрүнньүккэ, хараҕы баайан, тас көстүүгэ (оҥорбута буол). ☉ Напоказ, создавая видимость чего-л. (делать что-л.)
Кырдьык-хордьук кыһалла сатыы, Кыайан-хотон кылбалдьытыы …… Тору-томточчу былааммытын Толорбуппут баар буолуо. С. Тимофеев

туохт.
1. Сүүрэн-көтөн көрүлээ, тугу эмэ гыммыта буолан саатаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Играть, забавляться. Оттон Туора Тумулу мин Олус ахтар сирим мэлдьи: Онно оонньоон улааппытым, Оҕо сааспын атаарбытым… Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда үрэххэ киирбитим: Оҕолор сөтүөлээн чалбыыллар, Умсаллар, куотуһа харбыыллар, Кумахха оонньууллар, ыллыыллар. Итиэннэ хатантан хатаннык, Көрдөөхтүк күлсэллэр, үөрэллэр. П. Тобуруокап
2. Күлүү гын, элэктээ. ☉ Шутить, насмехаться, подшучивать над кем-л.
Оҕонньор, биллэн турар, оонньоон этэр диэн, төрүт итэҕэйиэ, ылыныа суоҕа. Күннүк Уурастыырап
[Долгунуоп:] Бу күтүр дьүһүнүн? Тойонуҥ оонньообутугар ити туох буоллуҥ, үөрүөххүн билиминэ? Амма Аччыгыйа
3. Музыкальнай инструмены нуотанан тыаһат. ☉ Играть (на музыкальном инструменте)
Муусука сорох айымньыларын пианиноҕа оонньуур кини. Р. Баҕатаайыскай
4. Тыаһаа, дьиэрэй, чугдаар (музыкальнай инструмент тыаһын этэргэ). ☉ Звучать, звенеть (о музыкальном инструменте)
Горн оонньуур тыаһынан Сайыҥҥы күммүт үүннэ. И. Чаҕылҕан
Күһүҥҥү ылаа күн. Күнүскү сылааска Түүн тоҥмут айылҕа дьэ ирэн сырдаата, Терраса иһигэр аһаҕас алааска Гитара оонньоото, кыыс оҕо ыллаата. Дьуон Дьаҥылы
♦ Оонньообута оҕус буолла — оонньоон, улахан суолтаны биэрбэккэ, тугу эмэ гыммыта, түмүгэр куһаҕан быһыы, алдьархай буолан таҕыста. ☉ Довести себя до неприятностей (напр., легкомысленным, неосторожным поведением), доиграться; соотв. шутка боком вышла
Онто, оонньообута, оҕус буолан тахсыбыта. В. Яковлев
Пелагея, чыычаахтарбыт оонньообуттара оҕус буолбута. М. Горькай (тылб.)
Оонньуугун оҥоруо — оҥоруутун оҥор диэн курдук (көр оҥор). Аны туора харах кэлэн эйиигин оонньуугун оҥороро буолуо. Саха ост. I. Санаата оонньуур — хараастар, санааргыыр, уйадыйар, долгуйар, айманар. ☉ Лишаться душевного равновесия
Оҕонньор ону санаатаҕына, санаата оонньуур, иһэ тымныйар, үллэр. П. Ойуунускай
Санаа оонньуур, сүрэх мөхсөр, умайар маннык күүскэ, маннык суостук тоҕо эрэ. Л. Попов. Сототунан оонньуур — туох да кыһалҕата, санаатаоноото суох көрүлээ, сырыт. ☉ Беззаботно веселиться. Дьоллоох киһи сототунан оонньуур (өс хоһ.). Тылынан оон- ньоо — тугу да туһалааҕы оҥорбокко, кураанах тылынан чобуорхай. ☉ букв. играть словами
[Казаков:] Киирик, эн биһикки тылбытынан оонньоомуох. С. Ефремов. Хаана оонньуур — тугу эмэ санаан, көрөн-истэн долгуйар, кыыһырар. ☉ соотв. кровь играет в ком-л.
Дьэ, киһи хараҕа саатыах, киһи хаана оонньуох, чаҕыллан, күлүмүрдүү оргуйан күн! П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
ср. тув. ойна ‘играй’, алт. ойно ‘играть, забавляться, резвиться, шутить’