арбы-сарбы буол = опечалиться, загрустить.

побуд. от санньый = опускать, снижать # төбөҕүн санньыт = опечалиться, прийти в уныние.

туохт. Эмискэччи санньый, санаарҕаа. ☉ Внезапно погрустнеть, опечалиться
Кэччэгэй баай «Кулу», — диэтэххэ Курус гынар. «Мэ», — диэтэххэ Мичик гынар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уолаттар ойон тиийэн сыарҕаны өҥөлдьүстүлэр уонна кураанаҕын саҥа өйдөөн көрөн, курус гына түстүлэр. Болот Боотур
Хапкаана эстибэккэ сытар эбит. Булчут курус гына түстэ. Д. Таас

туохт. Улаханнык санааҕын түһэр, санньый, кэрикуру буол. ☉ Сильно опечалиться, огорчиться, горевать
Бэҕэһээ оттон кэлэн бараммын, эн суоххун көрөн, дьэ бардаҕа диэммин, бэркэ да курутуйа-хомойо санаабытым. Күндэ
А.И. Софронов ол тэтэрээккэ …… күрүс-күрүс санаата түмүллэн кэллэҕинэ, иэйэн-куойан, курутуйан-хомойон суруйталыыр эбит ээ. Н. Заболоцкай

сыһ. Улаханнык са-наарҕаабыт көрүҥнээхтик. ☉ С печаль-ным видом
Туох да саҥатаиҥэтэ суох бары арбы-сарбы аһаабыта буола олор-дулар. Болот Боотур
Лиза үҥкүүлээ-бэккэ, хайдах эрэ арбы-сарбы туттан олороро. Д. Таас
Онон Миша, кэргэт-тэриттэн атаҕастаммыт кийиит курдук, оһох төрдүнэн арбы-сарбы сылдьан уот отунна. Эрилик Эристиин
♦ Арбы-сарбы буол — улаханнык санаарҕаан эбэтэр хараастан, саппаҕырбыт көрүҥнэн. ☉ Опечалиться, загрустить; иметь понурый, вялый вид из-за сильного переживания или печали
Кини [Киппэ Кирилэ] бэйэлээх сирэйэ-хараҕа тоҕо эрэ арбы-сарбы буолбут, баһын аҥаардыы куобах өрөҕөтүнэн саба бааммыт. Н. Неустроев
Эмээхсини кытта икки-үс хамначчыт дьахтар бааллара, арбы-сарбы буолан, саҥаларыттан матан олороллор. Күннүк Уурастыырап
Лира, ийэтин сирэйэ-хараҕа арбы-сарбы буолбутун көрөн, тохтоон ылла. Софр. Данилов

туохт.
1. Күн киирэн, харааран көһүн, күлүккэ сас, хараҥар. ☉ Покрываться тенью, затениться
Киэһэ буолан, от-мас күлүгүрэн барда. Суорун Омоллоон
Туундара иһэ улам күлүгүрэн, дьыбарсыйан ыга ылан истэ. Н. Заболоцкай
Күн ортото быдан ааста: уулусса аҥаар өттө күлүгүрдэ, аҥаарыгар күн уота күлүмүрдүүр. Л. Толстой (тылб.)
2. Киһи хараҕа быраҕыллар гына күлүк курдук харааран көһүн (туох эмэ хара, улахан туһунан). ☉ Казаться тенью, темнеть издали, вырисовываться темным силуэтом
Элбэх баҕайы сэптээх ыал эбит: ампаар иннигэр улахан сайылык балаҕан күлүгүрэн көстөр, толоон иһэ туман түһэн туох да ааттаах көстүбэт буолбут. Н. Неустроев
Аарыма бэс турар, ол бэс аттыгар хаһааҥҥы эрэ кэлтэгэй отуу дьардьамата күлүгүрэн олорор. С. Никифоров
Күлүмүрдэс киэҥ килиэ таас түннүкпэр оннуларыгар кырыа-кыаһаан буолбут муус чуолҕаннар күлүгүрэн тураллар. П. Филиппов
3. көсп. Санааҕа баттатан тас көрүҥҥүнэн мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Омрачиться, опечалиться
Сата Байбал сирэйэ күлүгүрдэ, төбөтүн умса көрбүтэ. И. Гоголев
Кырдьык, Таня чоруун сирэйэ күлүгүрбүт, дьиппинийбит. Л. Попов

I
1. аат. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ сөбүлээбэти биллэрии. ☉ Чувство недовольства, обиды
Оҕонньор уонна эмээхсин …… кырдьаҕас дьон сиэринэн: «Тоҕо сылдьыбат буоллуҥ?» — диэн күүппүттэрин биллэрэн, хомнорун этэ тоһуйаллар. А. Бэрияк
Үгүстэр хомуруйан, үөҕэн хомнорун этэн саллааттарга хаһыытыыллара. М. Горькай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Туохтан эмэ астыммат, ситэ сөп буолбат (үксүгэр киһи санаатын туһунан). ☉ Недовольный, обиженный. Көмөлөһө сатаатыбыт да, киһибит билигин да санаата хом. СТБКТ
♦ Хом санаа көр санаа II
Саша тириэньэрэ кини урукку боччума суох ситиһиилэригэр тэҥҥэ үөрсэр бэйэтэ, бүгүҥҥү өрөгөйүн үллэстибэтэҕиттэн хом санаата. Н. Лугинов
Кини быйыл сэттэ уонус хаарын уулларда. «Кылгастык олордум, кыраны оҥордум» диэн кини хом саныаҕар дьүөрэтэ суох. «Кыым». Хом түс — туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Опечалиться, загрустить
Харбаев иллэрээ киэһээҥҥи ыалдьыттааһынтан санаабыт санаата хом түһэн иһэр. П. Аввакумов
Баһылай үөрбүтүн эбэтэр хом түспүтүн биллэххинэ, туохтанын тута сэрэйэҕин. Н. Лугинов
ср. хак. хом ‘грусть, досада’, бур. хом ‘недовольство’
II
аат. Туох эмэ (хол., иһит) ойоҕосторун үрдүгэ, төһө үрдүк бүүрүктээҕэ. ☉ Высота боковых стен (напр., о посуде). Бу хобордоох хомо кырата бэрт, онон дуоннаах ас киирбэт. СТБКТ. Арыый хомноох иһиттэ булан арыыта ууллар. СТБКТ

1) падать, сваливаться; охтон түстэ он упал; оҕо оронуттан түстэ ребёнок упал с кровати; ууга түс = а) упасть в воду; б) утонуть; 2) спускаться, сходить, слезать; аттан түс = спешиться; сыарҕаттан түс = слезать с саней; хайаттан түс = спуститься с горы; 3) идти, выпадать (об осадках); ардах түһэр идёт дождь; 4) садиться; приземляться; күөлгэ кустар түстүлэр утки сели на озеро; самолёт этэҥҥэ түстэ самолёт приземлился благополучно; 5) располагаться, останавливаться (напр. на ночлег); мин гостиницаҕа түстүм я остановился в гостинице; 6) впадать; өрүс муораҕа түһэр река впадает в море; 7) опадать, облетать, осыпаться; сэбирдэхтэр түспүттэр листья опали; 8) облезать, вылезать; выпадать (о шерсти, зубах и т. п.); 9) понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне, размере чего-л.); күөл уута түспүт уровень воды в озере понизился; сыана түспүт цены упали; 10) перен. нападать, бросаться на кого-что-л.; өстөөххө түс = напасть на врага; сэриинэн түс = идти войной, напасть; ити ыт киһиэхэ түһэр эта собака бросается на людей; саба түс = напасть на кого-л.; 11) перен. появляться, возникать; наступать; тоҥот бырдаҕа түстэ появились первые весенние комары; өрүскэ тыал түстэ на реке поднялся ветер; сайыҥҥы куйаас түстэ наступила летняя жара; 12) перен. приходить в упадок; 13) в сочет. с нек-рыми нареч. обозначает моментальность и внезапность действия: дьөлө түс = проткнуть насквозь; олоро түс = быстро присесть; тобулу түс = пробить насквозь; үлтү түс = разбиться вдребезги; тиэрэ түс = упасть навзничь; быстан түс = оборваться; көтөн түс = влететь, вбежать неожиданно; көстө түс = внезапно показаться, появиться; 14) в сочет. с деепр. на =а, =ан, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает кратковременность и незавершённость действия: аһыы түс = поесть немного, закусить; аҕыйата түс = немного поубавить что-л. (в количестве); тура түс = постоять немного; көһүтэ түс = подождать немного # иннигэр түс = опередить, победить кого-л.; көҕүс түс = не удовлетворяться, быть недовольным (достигнутым); оҕо түспүт произошёл выкидыш; санааҕа түс = опечалиться; сүөм түс = огорчаться из-за чего-л., разочаровываться в чём-л.; толук түс = заступаться за кого-л.; түһэн биэр = подводить кого-л.; умса түс = разг. умереть; погибнуть.

1) мысль, дума; киниэхэ оннук санаа элэс гынна у него мелькнула такая мысль; биһиги санаабыт биир наши мысли одинаковы; ол туһунан санааҕын да хамсатыма об этом и мысли не допускай; об этом и думать не смей; киһи санаата күүстээх человеческая мысль сильна; ол түбэлтэ санаабыттан тахсыбат тот случай у меня из головы нейдёт; 2) цель, стремление, намерение; желание; кини санаатын ситтэ он достиг своей цели; инньэ гынар санаанан имея такое намерение; санааҕар тур = настаивать на своём, добиваться своего; санааҕын (или санааны) уур= приложить старания, усилия; стремиться хорошо выполнить какую-л. работу; санааҕыттан оҥор= делать что-л. по своей воле, с охотой, без напоминания (обычно о детях); санаата кэлэн охотно, с охотой, с рвением; санаата кэлэн маны оҥоруо дуо? охотно ли он сделает это? (т. е. хорошо ли, добротно ли); санаата туолла он удовлетворён (достигнутой целью, исполнением желания); санаатын хоту по его желанию (делать что-л.); 3) горе, печаль; траур; санаата суох беззаботно; санааҕа түс = опечалиться; ыар санааҕа ыллар = переживать тяжёлое горе; санааҕын аралдьыт = (или тарҕат=) рассеяться; отвлечься (от горестных мыслей); санаата көммүт он снова пришёл в хорошее настроение, он вновь приободрился (после угнетённого состояния); санаата көнньүөрбүт он пришёл в радостное настроение (по случаю какого-л. приятного события, обычно после подавленного состояния); санаата нус буолар он успокоился, он обрёл покой; санаата оонньуур он лишился душевного равновесия (от горя, мрачных мыслей); санаата хараастар он чувствует тоску, ощущает подавленность (напр. от тяжёлых дум, безвыходного положения); санаата чэпчээтэ у него отлегло от сердца; санаата түспүт настроение у него упало; он приуныл; 4) в сочет. с кэллэ означает пожелать, захотеть; аһыах санаам кэллэ я захотел есть # санааҕар тут= затаить обиду; санааны көтөх = воодушевить кого-л., укрепить в ком-л. уверенность в чём-л.; санааны ылын = решиться на что-л.; санаата алдьанар он раздражается, озлобляется; санаата батарбат ему не терпится, его подмывает (сделать что-л.); санаата бөҕөх он очень надеется на что-л.; он уверен в чём-л.; санаата буолбат ему совестно; санаата тэйдэ он разочаровался в ком-л., потерял уважение, доверие к кому-л.; санаата холлор он чувствует раздражение, досаду, злобу, он злится, досадует; санаата хотор он чувствует полную уверенность, он целиком и полностью уверен (напр. в выполнении чего-л.); санаатын тап= угодить.