в знач. сказ. разг. ньочооттоох, ороскуоттаах.

прил. кичээҥитэ суох; кэмчилээһини биэрбэт, ордук ороскуоттаах.

көр ороскуоттаах
Кыыс бухатыыр бэйэтэ: «Айан араскааттаах, Суол содуомнаах», — диэн Туруору тутан толкуйдаата, Сытыары тутан сыаналаата. П. Ядрихинскай
Ааспыт араскааттаах дьылларга, Үөрэҕэ суох, үөдэн үйэлэр саҕана, Улуу уорҕалаах алааска, Орулуостаах Эбэҕэ, Мойуос кинээс диэн, Сураҕыран-садьыгыран олоҕурбут эбит. С. Зверев

туохт. Өйдөөн иһит, болҕой. ☉ Понимать, соображать, вникать
Олорор олох даҕаны Ороскуоттаах буолуо диэн Оройдообот этим. А. Софронов
Сүрүн оҕус суха суолунан хаамыахтаах. Оройдоотуҥ дуо? Болот Боотур
Аргылла мордьойдо: «Уу арыы үрдүгэр дагдайбат — ол ону эн, Чокуур, оройдоо». Эллэй

аат. (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). Ханнык эмэ ас киһи, сүөһү этигэр-хааныгар киирэн туһалаахтык иҥэр дьоҕура. ☉ Питательность
Тэллэй иҥэмтэтинэн, тотоойутунан үгүс оҕуруот астарынааҕар ордук. Г. Угаров
Бу мас аһа тотоойутунан эккэ, иҥэмтэтинэн ынах арыытыгар тэҥнэһэр. ДьДьДь
Эбии аһылык диэн ааттаан улахан иҥэмтэтэ суох эрээри элбэх ороскуоттаах дулҕаны, талаҕы хаппыт оту бэлэмнииргэ күһэллэбит. ПАЕ ОС

даҕ. Айдааннаах, дьалхааннаах. ☉ Шумный, бурный, кипучий
Уораат-аараат талыыта олодоһун киһи. ПЭК ОНЛЯ I
Оннук уйгулаах остуолга Араас атастары кытта Аһыы-сии, арыгылыы, Билсэ-көрсө пиибэлии, Кэмэ суох кэскиллээх Кэрэ тылы кэпсэтэ, Орто дойду ороскуоттаах Олодоһун олоҕун умнан, Оонньуу-күлэ олорор …… Күнүгэр күндүгэ дылы буолар. А. Софронов

даҕ. Улахан буортулаах, ороскуоттаах; дьалхааннаах, аймааһыннаах. ☉ Разрушительный, вредоносный; тревожный
Буортулаах да буолларбын Туһанарга холоннулар. Алдьатыылаах да буолларбын Абыранарга ааҕыннылар. С. Зверев
Хоптолор эмиэ — тайҕа суордарын курдук улахан алдьатыылаах көтөрдөр. И. Федосеев
△ Эстиилээх-быстыылаах, өлүүлээх-сүтүүлээх. ☉ Гибельный, губительный, смертоносный
Аан дойду адьырҕалара Алдьатыылаах Аһыҥастаах буолуохтара. С. Васильев
Араас омук алаһатын ыспыт Алдьатыылаах фашист сэриилэрэ Алгыстаах арҕаа быыспытын аан курдук алдьатан киирдилэр. Эллэй
Ону [кэрэ олоҕу] Аан дойду Алдьатыылаах сэриитэ Аҕырыс гыннарбыта. С. Васильев

туохт. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн илэ (дьон көрөрүгэр даҕаны) туура тутан ыл. ☉ Грабить, отнимать силой что-л. у кого-л.
Хабырыылайап суруксутуом, үөлээннээх доҕоруом, дьэ, урукку хонукпар улахан ороскуоттаах курдук этим да, эйигин былдьаан-талаан ылла диэбэппин. Саха фольк. Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, биһигиттэн туохпутун былдьаанталаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
Олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар охсуһууларын төрүөтүнэн кини [дьахтар] буолар. Итиниэхэ, оччотооҕу дьон атын аҕа уустарыттан кыыһы уоруулара, эбэтэр күүс өттүлэринэн былдьаан-талаан илдьэ барыылара ахтыллар. Эрчимэн. Тэҥн. халаа, талаа

туохт.
1. Үөһэттэн баттыыр ыараханы уйбакка кэдэй, аллараа өттүгүнэн тоһун (хол., өһүө туһунан), булгу бар, тоһун (хол., сылгы, таба сиһин туһунан). ☉ Надломиться, треснуть; сломаться, переламываться
[Боруллуону] үс эрэ ат уйар, атын сылгылар систэрэ бэттэн өлөллөр үһү. Саха сэһ. I
Ньыгы-ньыгы ньыгыйыкпын Ньыкырдыыра далбарайбын Соҕотох соххор хараҕым Тэстэ илигинэ, Аҥаардас аҥаар атаҕым Алдьана илигинэ, Билгэлээх биир илиим Бэттэ илигинэ Биэрэрим аата суох. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕө кытаанаҕа турда, Кырыылаах кырыылаахха кыыратынна, Биилээх биилээххэ бэтиннэ, Уһуктаах уһуктаахха уйадыйда. П. Ядрихинскай
2. көсп. Тулуурдаах буол, олох эриирин-мускуурун, охсуутун эмсэҕэлээбэккэ тулуй. ☉ Быть выносливым, стойко переносить невзгоды
Ороскуоттаах курдугун иһин, холкуос хаассатыгар биллибэтинэн-көстүбэтинэн өлгөм үбү кута турар. Оччоҕо эн дьылҕа хаан тыйыс да охсуутугар бэттэн, кэдэйэн биэриэҥ суоҕа. С. Федотов
Ханнык да соллоҥ күүс, Хаһан да кэлэн түс! — Тахсыбыт күн киирбэт, Туппут дьол бэттибэт, Баар олох кэхтибэт! Дьуон Дьаҥылы
Үлэҕэ, кэрэҕэ дьаныары, Дойдуга маҥнайгы тапталы Эр санаа бэттибэт тэтимин Эн миэхэ харыстаан ииппитиҥ, Оо, күүһүн эбитин, Күн көмүс ийэкээм! И. Алексеев

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО