туохт. Дьырылас саҥаны хос-хос таһаар, хаста даҕаны кистээ (сылгы туһунан). ☉ Заливисто ржать, фыркать (о лошади)
Туоһахталаах сүүстээх, Олуктаах сиэллээх, Орохтоох систээх, Дьуоҕалаах кутуруктаах Маҕан атыыр соноҕос Үөрүн мунньан тырылайдыа, Кулуннары хойуннарыа. Саха нар. ыр. III
Оруктаах сиэллээх, Орохтоох систээх, Дуоҕалаах кутуруктаах Маҥан атыыр соноҕос Үөргэ баран тырылайдыа. С. Зверев

кэҕилдьий диэн курдук
— «Да, да!» — Оҕонньор орохтоох чанчыктаах ньолбоҕор төбөтүн кэҕилдьиппитигэр Микиитэ муннугар, чочунаах сытын курдук, куһаҕан сыт саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Аттар] Лоҥкууданы туораан үрэх халдьаайытын өрө хаамтаран кэҕилдьитэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Граф Илья Андреич сөбүлээн, минньигэстик мичээрдээбитинэн, төбөтүн кэҕилдьитэр. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Тунаархай, тунааран көстөр, чаҕылхайа суох (ханнык эмэ өҥ туһунан этэргэ). ☉ Неяркий, бледноватый (о цвете)
Бу өркөөҥү араҕас өҥнөөх үөн-көйүүр кынатын тириитиҥи хаппаҕар быдьынат ойуулаах. ББЕ З
[Саха сылгытыгар] сур өҥ: сырдык өҥнөөх сур, сороҕо орохтоох систээх, хара сиэллээх-кутуруктаах, сиэлин таһа бэйэтин өҥүнэн ардайдаах. Туйахтара хара буолбат, бороҥ өркөөҥү буолар. «Кыым»
△ Бороҥнуҥу, бороҥ буолан көстөр. ☉ Сероватый, имеющий сероватый цвет, оттенок
Улахан эрээри айа сиһин курдук өҕүллүбүт киһи бороҥ таҥастаах, баттаҕа эмиэ өркөөҥү буолбут. А. Сыромятникова

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ. Содуллаах, сабыдыаллаах (үксүгэр куһаҕан өттүнэн). ☉ Имеющий последствия (чаще всего дурные)
[Чокуурап:] Санаарҕаама, Маайыс, уоскуй. Чахчытын билиэхпит. Баҕар, ити дьыала уһун кутуруктаах буолуо. С. Ефремов
Макар Макарович, үчүгэйдик толкуйдаа эрэ, начаалынньыгыҥ ыҥырыытыгар барбатаххына, хайа онтукаҥ кутуруктаах буолан тахсаарай. В. Ойуурускай
◊ Дуоҕалаах кутуруктаах — төрдө хара, ортото маҥан, төбө өттө хара, саамай бүтэһик уһуга маҥан (ынах, оҕус кутуругун туһунан). ☉ Имеющий хвост у основания черный, посередине — белый, ближе к концу — черный и на самом конце — белый (о корове или быке)
Оруктаах сиэллээх, Орохтоох систээх, Дуоҕалаах кутуруктаах, Маҥан атыыр соноҕос Үөргэ баран тырылайдыа. С. Зверев

аат.
1. Ойуурга, тыаҕа сүөһү, кыыл тэпсибит суола. ☉ Тропа, протоптанная животными, звериная тропа
[Николай Максимович:] Виктор, оҕолоргун илдьэ манан үрэххэ быһа түс. Онно орох баар буолуо. С. Ефремов
Саһыл ороҕо туспалаах буолар. Куобах ороҕун курдук киэҥ-куоҥ, тигинэс чагда суол буолбатах. И. Данилов
2. Кыра кыыллар (кутуйах о. д. а.) хаспыт хороонноро. ☉ Нора
Муҥур тиит аннынан Орох үүтэ Оҥойон көстүбүтүнэн Таҥнары …… киирдэ. П. Ойуунускай
Бэрт өр сонордоон дьэ муҥурдаата – кутуйах ороҕор киирбитин көрөн, чааркааннарын иитэлээтэ. Болот Боотур
♦ Орох тэп — ханна эмэ олус элбэхтик сылдьар буол, сыбыытаа. ☉ Зачастить к кому-л. в гости
Кини бу суолунан оҕо эрдэҕиттэн орох тэппитэ. С. Никифоров
Кини уокка оттор мас сүгэһэрдээх ойуур уонна симиэбийэ икки ардыгар үгүстүк орох тэбэр. «ХС». Ороҕун устун сүүрпүт — бэйэтин өйүгэр-санаатыгар тарпыт, кутуругар сөрөөбүт. ☉ Склонять, побуждать к дурному кого-л.
Бүөккэни, быһыыта, аар-маар аҕатын курдук, ороҕун устун сүүрдүө суоҕун билбит. А. Сыромятникова
◊ Сис (көҕүс) ороҕо — сылгы сиһин тоноҕоһун үрдүнэн хара сурааһын түү эбэтэр киһи сиһин тоноҕоһун батыһа барар куоһах. ☉ Тёмная полоса на спине лошади; ложбинка (вдоль спинного хребта человека). Орохтоох систээх сур ат
□ Хойутаанап сүрэҕэ бэттэх, куолайын диэки, өрө үтэн тахсарга дылы гынна
Көхсүн ороҕунан инчэҕэй билиннэ. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. орух, тув. орук ‘дорога, путь; тропа’, хак. орах ‘тропинка, протоптанная дикими животными’

аат., эргэр.
1. Былыргы саха өйдөбүлүнэн ойууну араҥаччылыыр кэриимнии сылдьар тыын, кут-сүр (үксүгэр хаһан эрэ олоро сылдьыбыт ойуун кута-сүрэ буолар). ☉ По представлению древних якутов: блуждающий дух, покровительствующий шаманам (обычно — душа жившего некогда на земле шамана)
Сэттээх быластаах сиикэй тыймыыт тыллаах, Эт бэргэ харахтаах Хааннаах эмэгэттэриэм, бэттэх, бэттэх буолуҥ эрэ! Саха сэһ. I
Эппит тылым иччитэ Эмэгэт буолан Эттэрин сааһынан илэ-бодо иҥнин! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Эбээ, ол өлбүт, көмүллэ сытар ойуун дүҥүрэ хайдах тыаһыырый? — Ы-ыы, бэдик, ойуун эмэгэтэ диэн баар буолар. Ол хаһан да өлбөт. Ойуун эмэгэтэ кыырар. Н. Якутскай
Өксүүнньэ, өлбүт киһи, ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, ойуун эмэгэтэ, баҕа буолан түспүтүттэн …… эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
2. Былыргы сахалар үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччилэрэ эбэтэр абааһы дьүһүнүн-бодотун үтүгүннэрэн маһынан, туоһунан уо. д. а. оҥорбут оҥоһуктара. ☉ Деревянные, берестяные и прочие фигурки, изображающие духов, которым якуты поклонялись в старину
Туостан аттаах эмэгэти кырыйаннар, талаҕынан тымтык оноҕостоох куччугуйкаан чаачар сааны оҥороннор, уйаҕа уктулар. Болот Боотур
Ойуурга тахсан эмэх маһы булан киллэрэн, дьахтарга маарынныыр эмэгэт быстардылар. Н. Якутскай
Эмэгэт көрүҥэ ханнык ойуун туох сыаллаах кыырарыттан тутулуктаах. АЭ ТЫС
3. Ойуун кыырар таҥаһыгар сүрэҕин туһаайыытынан тигиллэр киһи ойуулаах харысхал тимир быластыыҥка (үксүн алтантан буолар: устата — ыйар тарбах уһунун саҕа, туората — ытыс аҥаарын саҕа). ☉ Железная (обычно медная) пластинка (длиной с указательный палец, шириной — с половину ладони с изображением человека), которая пришивалась к шаманскому плащу спереди в области сердца как оберег
Кэтэҕэриин диэки көрбүтэ: үс куба лахсыыр көтөрдөөх, түөһүн тылыгар битийэр эмэгэттээх, көхсүн хараҕар тимир күҥэһэлээх …… ойуун киһи таҥаһа ыйанан турар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэс эмэгэтим! Түп гынар түптүрүм Түүлээх кулугутун Төлөрүтэ охсууй! П. Ойуунускай
[Удаҕан дьахтар] Эмиийин кэрэтигэр иккилээх баччыр оҕо Иирэбитийэ, Дьиэрэҥкэйдээн-тэйиэккэлээн иһэрин курдук Иирэр саар кыыһа, имэҥнээх-дьалыҥнаах, Дьэллик дьэс эмэгэтин иилиммит. Күннүк Уурастыырап
4. Сылгы уопсай өҥүттэн атын өҥнөөх атаҕар (буутугар) баар бээтинэ. ☉ Небольшая отметина в виде пятна другого цвета на ноге лошади
Икки буутун таһыгар эмэгэттээх сур ат. ПЭК СЯЯ
[Сылгы туһунан] Тараахтаахай туйахтаах, Баһырҕастаах атахтаах …… Дьуоҕалаахай кутуруктаах, Эмэгэттээх бууттардаах Бэрбээкэйдээх бэрдэ дьэ. С. Зверев
[Хара саарыл сылгы] икки буутун таһа бэчээт курдук эмэгэттээх буолар. «Кыым»
5. көсп. Киһи аҥаардастыы бас бэринэр, таҥара оҥостор киһитэ эбэтэр туох эмэ. ☉ Человек или предмет, которому поклоняются и который обожествляют, идол
Үптээх күлүгүн эмэгэт гынан үҥэрим, Астаах атаҕар таҥара гынан сүгүрүйэрим. Суорун Омоллоон
Урукку олохпутун биллэххэ, Ордук өйдүөхпүт бүгүҥҥүнү. Ол эрээри эмэгэт оҥостон үҥпэккэ, Үөрэтэрдии үөрэтиэх ол өрдөөҕүнү! Л. Попов
Бүгүн Уолл-стрит тахсар күнэ, сүгүрүйэр эмэгэтэ — дуоллар. Киниэхэ норуот хара көлөһүнэ, Кыһыл көмүс буолан, кутуллар. П. Тобуруокап
Эн оҕонньоруҥ баайдары эмэгэт оҥостон көмүскүүбүн диэн, талаһаны мүччү үктээрэй. М. Доҕордуурап
◊ Биэс уон икки күлэр (туос) эмэ- гэт — хаартыны хоһуйан этии. ☉ Эпитет игральных карт (букв. пятьдесят два смеющихся лика дьявола)
Биэс уон икки күлэр эмэгэтинэн көччүтэн, Күн сырдыгын устун Сырыттаҕым дии, оҕонньоор! А. Софронов
Уол аны атын дьарыкка — биэс уон икки туос эмэгэккэ …… ылларбыта. Далан
Мин биэс уон икки күлэр эмэгэт тугу диирин өтөрүбатары этэр эбээһинэстээх киһибин. И. Никифоров
Арыт-арыт, биэс уон икки туос эмэгэт биэрдэҕинэ, баһаарга суон эмээхситтэргэ баран аһаан-иһэн, сымнаҕас баҕайытык утуйан ылара. Н. Павлов
Туос эмэгэт — биэс уон икки күлэр (туос) эмэгэт диэн курдук. Маппыр туруорар хаартытын бэтириктээн, маастаан, холуоккалаан …… кубулдьутан-ибилдьитэн көрөрө да, туос эмэгэт Бадаайаптар тустарыгар бу сырыыга сылаанньыйбатаҕа. Л. Попов
Мин саҥардыы чороччу улаатыым саҕана аҕабыт тугун барытын туос эмэгэккэ матайдаан баран, бэйэлиин сүппүтэ. Ол аньыыта онон. С. Федотов. Хаарты эмэгэт — хаартыһыт хаартыга туһаайан «үп тэбэн биэрэрим, байарымтайарым, баарым-суоҕум, эрэнэрим эрэ эн» диэн үҥэн-сүктэн этэр тыла. ☉ Карта-матушка (обращение картёжника к своим картам с просьбой и надеждой на удачу). Хаарты эмэгэт! Халыҥ харчыта тэбэн биэр эрэ!
□ Хаарты эмэгэт биэрдэҕинэ, кимтэн даҕаны сүүйэри киһи кэрэйбэт баҕайыта. Н. Неустроев. Хатат эмэгэттээх — сылгыга баар буолар хатакка маарынныыр мэҥ курдук бээтинэ. ☉ Пятно на теле лошади, по форме напоминающее огниво
Тордохтоох хоҥуруулаах, орохтоох систээх, хатат эмэгэттээх, саба дьаҕыллаах, уулаах ньилбэктээх саһыл кэрэ [сылгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураанньыктаах хоҥуруулаах, Улаан ньуурдаах, Орохтоох систээх, Хаҥалас быччыҥнаах, хатат эмэгэттээх Сурулуур сур дьаҕыл Соноҕос атыыр сылгы. П. Ядрихинскай. Эмэгэт былыт — эмэгэккэ майгынныыр быһыылаах субу ардыах курдук уулаах хара дьоҕус былыт. ☉ Небольшое тёмное облако, готовое пролиться дождём, по форме напоминающее фигуру эмэгэт’а (изображение духа в виде человека)
Ардах, силбик бэлиэлэрэ — эмэгэт былыттар намыһах баҕайытык уһуннулар. М. Шолохов (тылб.). Эмэгэт дьаҕыл — сылгы саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар эмэгэт ойуутун санатар кыра хараҥа бээтинэ. ☉ Маленькое тёмное пятно на шее или холке лошади, отличающееся по цвету от основной масти животного и очертаниями напоминающее фигурку эмэгэт’а
Бу сылгыларга айылҕаттан бэриллибит хос бэлиэ наһаа элбэх буолар. Сиһин ороҕо, сиэлин, кутуругун ардайа, кулгаах кэрэтэ, хаҥалас быччыҥнара, уулаах ньилбэктэрэ. Ону таһынан бар дьаҕыл, саба дьаҕыл, эмэгэт дьаҕыл баар буолар. Сылгыһыт с. Эмэгэт дьаҕыл диэн икки өттүгэр дьаҕыла олох кыра буоллаҕына этиллэр. ОМГ ЭСС. Эмэгэт куйааһа — киһи тыына-быара ыгыллар уот куйаас. ☉ Сильнейший зной, жара. Эмэгэт куйааһа сатыылаабыт. Эмэгэт кураан түөлбэ. — улахан кураан сут. ☉ Сильная засуха.
ср. алт. эмегендеры ‘антропоморфные изображения алтайского шаманского костюма’, алт. эмеген ‘почтенная женщина; старуха’, монг. эмэгэн ‘старая женщина, бабушка’