и. д. от тыктар=; банаар уотунан тыктарыы освещение фонариком (карманным).

и. д. от сырдат = 1) освещение; уулуссаны сырдатыы освещение улиц; 2) перен. просвещение; санитарнай сырдатыы дьиэтэ дом санитарного просвещения.

и. д. от күндээр = 1) яркое сияние, сверкание; 2) яркое освещение.

прил. тенденциознай, тен-денциялаах, бэйэттэн соҥнооһуннаах; тенденциозное освещение событий событиелары бэйэттэн соҥнооһуннаах сырдатыы, бэйэттэн соҥноон сырдатыы.

прил. 1. (не природные) искусственнай, оҥоһуу; искусственный шёл; оҥоһуу солко; искусственное освещение искусственнай сырдатыы; искусственный спутник Землй"Сир искусственнай аргыһа; 2. (притворный, неискренний) кубулҕат, сымыйа, сымыйанан; искусственный смех сымыйанан күлүү; # искусственное дыхание мед. тыын киллэрии (хол. ууга түспүт киһиэхэ).

прил. 1. (о ткани) биир эрэ өттүлээх, наар өттүлээх; односторонний драп наар өттүлээх дыраап; 2. (затронувший одну сторону) аҥар өттүнэн; односторонний плеврит аҥар өттүнэн плеврит; 3. (в одном направлении) наар биир өттүгэр (буолар); одностороннее движение по улице уулуссанан наар биирөттүгэр барыы; 4. перен. биир эрэ өттүттэн (оҥоһуллар), кэлтэччи (буолар), аҥардастыы (буолар); одностороннее освещение темы теманы биир эрэ өттүттэн сырдатыы.

аат.
1. Күн тахсарыгар эбэтэр киирэригэр халлааҥҥа саҕах үрдүнэн кыыһан көстөр сардаҥалара. ☉ Яркое освещение горизонта перед восходом или после захода солнца, заря
Илин саҕах бүтүннүүтэ саһарҕанан кытыастан, Ийэ сиргэ үрдүк саргы Саҥа күнэ үүммүтэ. Күннүк Уурастыырап
Күн маҥнайгы саһарҕалара тыган таас хайалар, чочумаастар төбөлөрүн кыһыл көмүс өҥүнэн киэргэттэ. Т. Сметанин
Күн арҕаа мыраан кэтэҕэр киирэн, саһарҕата эрэ көстөр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Туох эмэ сырдык, кэрэ кэм саҕаланыыта, бастакы бэлиэтэ. ☉ Первые ростки, признаки зарождения чего-л. радостного, начало какого-л. счастливого момента
Дьоллоох олох кэлэр, Дьоһун соргу тупсар, Сордоох-муҥнаах дьоммут Соргута улаатар, Самныбат саргыбыт Саһарҕата тахсар, Көрөр харах сырдыыр Көмүс көҥүл кэллин! Ньургун Боотур
Таптыы көрө санаатым. Баҕар эдэр олоҕум Сарсыардааҥҥы халлаанын Саһарҕата буолуоҕуҥ. П. Тулааһынап

аат., физ.
1. Элэктэриичэскэй иитиилээх эттиктэр эбэтэр өлүүскэлэр баалларыттан, хамсааһыннарыттан уонна дьайсыыларыттан (элэктро-магнит хонуутун көмөтүнэн) төрүттэммит көстүүлэр бүтүннүүлэрэ. ☉ Совокупность явлений, обусловленных существованием, движением и взаимодействием электрических зарядов (посредством электромагнитного поля), электричество
[Икки атахтаах] Этиҥ уотун Этитиилээх тимиргэ Иҥэрэн ылан Элэктэриичэстибэ диэн ааттаан, Эгэлгэ абын элбэтиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
1802 сыллаахха Петров диэн нуучча учуонайа элэктэриичэстибэ көмөтүнэн чаҕылхай сырдыгы хайдах ылыахха сөбүн көрдөрбүтэ. ФГИ Ф
Ол иһин элэктэриичэстибэнэн үлэлиир устурууһу, эрбиини атыыласпытым. ЕМП БС. Бээ-рээ, Уйбааскыа, элэктэриичэстибэнэн ону-маны тастарыахпыт, оҥорторуохпут, оннооҕор саах күртэриэхпит диигит. »ХС»
2. Үрдүк күүрүүлээх эниэргийэ көмөтүнэн ылыллар уот ситимэ. ☉ Освещение, получаемое на основе высокочастотной энергии
[Көмүс көрдөөннөр] Ыстаал сэп чыҥкынаата, Буур массыына чуҥкунаата, Маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата, Элэктэриичэстибэ уота элбээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элэктэриичэстибэ уота элэҥниирин, Үгүһү күүһүрдэ үлэлэтэрин Тус-туспа туймуулаан Туойуом этэ, Атын-атыннык араҥалаан Алгыам этэ. А. Софронов
Дьон көрүө диэн, кырдьык, элэктэриичэстибэ уотун умаппатаҕым. ЕМП БС

1) огонь, пламя; оһоххо уот умайар в печи горит огонь; уокка олорт = ставить на огонь (для варки); уокка бус = обжигаться огнём; уокка умай = гореть в огне; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём; уот онно кострище; уот уйата центр огня в камельке; уот эттэ огонь сказал (по народному поверью, если что-л. задумать или предположить, а в это время в огне послышится треск, то задуманное не сбудется); уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат (киһитэ) а) опустившийся (человек); б) ни к чему не пригодный (человек) (букв. если бросить в огонь, то и горелым не запахнет—формула самоуничижения); 2) свет, освещение; күн уота солнечный свет; электричество уота электрический свет; уулусса уоттара уличное освещение; уоту ас = а) включать свет; б) открывать огонь, начинать стрелять; уоту умуруор = выключать свет, гасить свет # күн уота сиэбит он загорел на солнце; (кутаалаах) уокка олорт = ругать, бранить кого-л.; не давать покоя кому-л.; уот ааныттан с самого начала; уот ааныттан аккаастаа = отказать в чём-л. с самого начала; уот айах острослов, бойкий на язык; уот иччитэ уст. дух — покровитель домашнего очага; уот иччитин курдук өһүргэс погов. обидчив, как дух домашнего очага (об очень обидчивом человеке); уот кугас огненно-рыжий; уот кураан сильная засуха; уот курдук орто вполне удовлетворительный; вполне приличный, достаточно хороший; уот өттө передняя сторона (напр. кровати); уот салаабытын курдук хоть шаром покати; уот тымныы лютый мороз; уоту туппут курдук мечущийся в спешке; уоту тутар кэриэтэ очень опасное или нежелательное предприятие, занятие; уот ыла кэлбит кэриэтэ= прийти за чем-л. в большой спешке (букв. всё равно, что прийти за огнём); уот ыстанарын (или ыстаммытын) курдук вдруг, неожиданно, внезапно; уотта тут = освещать (напр. лучиной, свечой); уот харахха (эт=) в самый раз, точно (сказать); уоту көрөн олоробут или уот диэки көрбөт буолан олоробут у нас кончились продукты; варить нам стало нечего (букв. мы уже (больше) не смотрим на огонь); уотун умуруор= подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чьё-л. пламя); харах уота а) острота зрения; б) блеск в глазах; в) пронизывающий взгляд.

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’