I сумеречный; освещенный вечерней зарёй.
II меченый, клеймёный (обычно о животных); кулгааҕар имнээх сылгы лошадь с меченым ухом.

1. лунный, освещенный, озарённый луной, лунным светом; светлый, ясный; ыйдаҥа түүн лунная ночь; 2. лунная ночь; ыйдаҥаҕа а) при лунном свете; •б) в лунную ночь.

иметь лампу; освещаться лампой; хос лаампаламмыт комната освещена лампой.

страд. от сырдаа = 1) освещаться, быть освещенным; сцена күүстээх прожектордарынан сырдатыллыбыт сцена освещена мощными прожекторами; 2) перен. просвещаться, быть просвещённым.

даҕ. Ый тахсан сырдаппыт, сырдык (түүн). ☉ Освещённый лунным светом, лунный, светлый
Мин ити курдук ыйдаҥалаах түүн кэрэтин кэрэхсии-кэрэхсии икки яблоня аттынан ааһан испитим. Н. Якутскай
Манна ыйдаҥалаах күөх түүнэ Чараҥ хатыҥнарын сүөгэйгэ тимирдэр. Л. Попов
Ыччат, бары оҕо-билэ Ыллыытуойа, оонньуу-күлэ Ыйдаҥалаах сырдык киэһэ, Ыҥырсан мустара, оо, кэрэ да кэрэ! С. Васильев

даҕ., поэт.
1. Саһарҕаланар, саһарҕа сырдыктаах, саһарҕанан сырдаабыт. ☉ Освещённый зарёй, заревой, лучистый
Саһарҕалаах халлаан Сарсыардааҥҥы салгыныгар Саһыарыылааҕы сахсыйбыттан Саталанан сатараатаҕа дуу. А. Софронов
Утары хаампыппын ууратыам эрэ суоҕа — диэн Сандаҕалаах саһарҕалаах Сатыы маҥан күнүм Ала дьикти сырдыгынан Андаҕайдаҕым буоллун! Е. Иванова
2. көсп. Айыыта-харата суох, ыраас, сырдык (киһи сирэйин этэргэ). ☉ Незапятнанный, чистый, светлый (об облике человека)
[Кыыс Ньургун — Буура Дохсуҥҥа:] Тоҕо саха оҕото эрээри саһарҕалаах сирэйгин саһыаран, сандал маҥан халлаан саһарҕатын анныттан санньылыйан-саптан сатыылаатыҥ? Эрилик Эристиин

1) ярко сиять, сверкать; күн күндээрбит аҕай засияло солнце; 2) заливаться ярким светом, ярко освещаться; хос электричествонан күндээрбит комната ярко освещена электричеством.

1. нареч. (с трудом, насилу) арыычча, нэһиилэ; едва дошёл до дому дьиэҕэ нэһиилэ тиийдэ; 2. нареч. (чуть) арыычча, чуут; я едва не упал мин чуут охтубатым; 3. нареч. (очень мало, очень слабо) бэрт кыратык, ханнык эмэтик; едва освещенная комната бэрт кыратык сырдатыллыбыт хос; 4. союз (как только) ...аҕай кытта; едва он выехал... кини барарын аҕай кытта...; # едва ли саарбах; едва ли не......сыһа; едва-едва бэрт нэһиилэ.

даҕ.
1. Ый көстөр, ый сырдатар (халлаан, түүн туһунан). ☉ Освещённый месяцем, луной, лунный (о небе, ночи)
Ыйдаах түүн. ЯРС
Ыраас ыйдаах Чуумпу киэһэ налыйда. Эллэй
Ыйдаах халлаан анныгар Дьаралыйар ырыаттан Санааларга саһыарар Бары кистэл уһуктар. Баал Хабырыыс
2. Толору биир ый эбэтэр хас эрэ ый күнүнэн кээмэйдэнэр кэриҥнээх. ☉ Равный по продолжительности одному или нескольким месяцам
Ол гынан, кини аҥаардас кыһын эрэ устатыгар уон биэс ыйдаах нуорматын толорбут. Суорун Омоллоон
Аҕыс ыйдаах ахсым кыһын, Ахсаан-мөлтөөн, ааһан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Аҕыйах ыйдаах куурус буолан, күҥҥэ алта-сэттэ чаас устата тилэри үөрэнэллэрэ. «Чолбон»
Көмпүүтэргэ оператордары үөрэтэр биир ыйдаах куурус аһыллар үһү. Г. Нельбисова
△ Биир (эбэтэр хас да) ыйга төлөнөр, ааҕыллар (хамнас туһунан). ☉ Причитающийся за один месяц (или за несколько месяцев — напр., о заработной плате). Биир ыйдаах хамнаһын бааҥҥа уурдарда
□ Батараак суутугар Харытыана түөрт ыйдаах хамнаһын ылан биэрэргэ сорудах биэрдилэр. П. Ойуунускай
Икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. Күрүлгэн
3. Биир ыйын эбэтэр хас эрэ ыйын туолбут. ☉ Месячный или в возрасте скольких-то месяцев
Дьиэлээх дьахтар Вера Михайловна алта ыйдаах уолун утутаары сылдьара. Н. Якутскай
Аҕыс ыйдаах мин уолум Аан бастаан хардыылаата. С. Данилов
Оттон икки ыйдаах кыра балтым утуйа сытар. Н. Заболоцкай
4. Төрөөрү, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар). ☉ Находящаяся на последнем месяце беременности
Ыйдаах дьахтар. ЯРС
Билигин даҕаны кыбыстан, ыйдаах дьахтар курдук, сылдьаахтыыр. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Ыарахан, оһоҕостоох. ☉ Беременная
Аҕыс ыйдаах дьахтар Охсуһууну тулуйбакка Оҕотун куоттарда. П. Ойуунускай
Дьахтары орто оһоҕостоох, орто ыйдаах хат диирбитин орто киэли буолбут дии сылдьыбыттаах эбиппит. Багдарыын Сүлбэ

1. даҕ. Ый сырдыга түспүт, ый сырдаппыт, сандаарпыт. ☉ Лунный, освещённый луной, озарённый лунным светом
   Ыйдаҥа түүн сааскытыйан килэрийбит суол устун аллаах атынан халыһытан иһэр үчүгэйэ да бэрт! Амма Аччыгыйа
   Ыллаа, ыллаа, доҕоччугуом, Ыйдаҥа киэһэ буолла, Нарын таптал тойугунан Таптыыр сүрэҕим туолла. С. Данилов
   Ыйдаҥа түүн этэ, үрүҥ оппуохалаах оһох баарыгар кыһарыйан көрдөҕүнэ, биир киһи барыйан турар эбит. В. Чиряев
2. аат суолт.
3. Ый сырдаппыт киэһэтэ, түүнэ; хараҥаҕа ый сырдатара. ☉ Лунный вечер, лунная ночь; лунный свет
   Ыйдаҥа сырдык уота хаартан өрө дэбдэйбэхтээн ыла-ыла, тумул үрдүгэр дьалкылдьыйа умайа турда. Амма Аччыгыйа
   Кини [Оксана], түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ыйдаҥа күөх толбоннордоох сырдыгар саҥа дьыллааҕы сымнаҕас хаар кыыдамныыра. Л. Попов
   Түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. КНЗ СПДьНь
4. Туох эмэ икки ардын арыта, аһаҕас сирэ. ☉ Пространство, разделяющее что-л., промежуток, просвет между чем-л.
   Кини ата адьас холку буоллаҕына, кэпсэтии быһыытынан икки саһаан ыйдаҥалаах тахсыахтааҕа. И. Федосеев
   [Өстөөхтөрө] өрүс мыраанын таҥнары түһүүлэригэр Бойуот, ата ыран, биэс сүүс хаамыы эрэ ыйдаҥалаах хаамтаран хоппордотон иһэр. Р. Кулаковскай
5. көсп. Ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суол, эрэмньи. ☉ Надежда на улучшение, на спасение
   Балаһыанньабыт кырдьык ыарахан. Иннибитигэр ыйдаҥа баара көстүбэт. Болот Боотур
   Кинилэр, ботуруону үчүгэйдик оҥордоххо, баҕар, туох эмэ ыйдаҥа баар буолуо [баҕар, өлөрүөхтэрэ суоҕа] дэстилэр уонна оҕолорун туһунан кэпсэттилэр. Эрилик Эристиин
   Кэтириис балаһыанньата төһө да ыйдаҥата суоҕун иһин, кини бэйэтин иһигэр дьоллоох туску туһунан толкуйдуур. «ХС»
   Макары кытта кэпсэтиэм, барытын сирийэн билиэм, оччоҕо баҕар, туох эмэ ыйдаҥа тахсыа, мээнэ таайа сатаан муҥнанар наадата суох. М. Шолохов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. айдыҥ ‘лунный свет’