и вать(ся) несов. см. остановить(ся).

накладывание жгута, перетягивание (с целью остановить кровотечение).

III сов. 1. кого (остановить) тохтот, тардан эмискэ тохтот; осадить лошадь аты тохтот; 2. перен. (одёрнуть) тохтот, дьарый.

ж. 1. (по гл. остановить)тохтотуу; 2. (по гл. остановиться) тохтооһун; 3. (пункт) тохтобул, тохтуур сир; трамвайная остановка трамвай тохтуур сирэ; # остановка за кём--чём-либо иҥнигэс, тутуллуу.

пресекать что-л., препятствовать, мешать чему-л., задерживать что-л.; үрэҕи боп = перегородить реку; хаан тахсарын боп = остановить кровотечение; уоран бултааһыны боп = пресечь браконьерство.

м. 1. (действие) талыы, талан ылыы; у меня нет выбора мин таларым суох^ остановить свой выбор на чём-л. тугу эмэ талан ыл; 2. выборы мн. быыбар, быыбардааһын; выборы в Советы депутатов трудящихся үлэлээн иитиллээччилэр депутаттарын Совет-тарыгар быыбардааһын; 3. (то, из чего можно выбрать) талбыт; в магазине большой выбор товаров маҕаһыыҥҥа табаар талбыта баар; # на выбор талыыга, талан ыларга.

I
туохт.
1. Куоласкын биэр, быыбардаа. ☉ Голосовать, отдавать голос (на выборах)
Бии бу кыһыҥҥы быыбарга биһиги куоластаан талбыт дьокутааппыт бу кэлэн биһигини кытта сирэй көрсөн сэһэргэстэ дии. Амма Аччыгыйа
Кини быйыл аан маҥнай куоластыыр. С. Федотов
2. кэпс. Суолга илиини уунан массыынаны тохтот. ☉ Голосовать на дороге (для того, чтобы остановить попутный транспорт)
Биир да массыына тохтообото. Куоластаатахха, бэл бытаара да сорумматтар. Э. Соколов
Кырдьаҕас, ыарыһах өттө суолга туран айан массыынатын куоластаан көрөллөр да, туһа тахсыбат. «Кыым»
II
туохт. Бурдук куолаһын быһыта тардан эбэтэр сиргэ түспүтүн хомуй. ☉ Собирать или обрывать колосья
Хобороос түүтэх бурдугу куоластыы олорор. А. Софронов
Биирдии солуоманы куоластаан быһыта тардан ылан, кэлиигэ симэн, соҕоҕунан сынньаллара. Г. Колесов

туохт.
1. Кими, тугу эмэ иннин ыл, салай. ☉ Одолевать кого-л., справляться с кем-л.
Харахаанап тойон, биир бассабыыгы торутуохха айылаах быаны булан аҕаллым. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ (хол., кыылы) ыыппакка бүөлээн тур; тугу эмэ биллибэт гына хаххалаа. ☉ Преградив путь, остановить на ходу (напр., зверя); замаскировать что-л. (напр., ловушку)
Күтүр кыылы хаайаҥҥын, Барар суолун торуттуҥ. И. Чаҕылҕан
[Тоҥус] иин тулатын хатырыгынан торутар. УАЯ А
△ Үүр, хаай. ☉ Пригнать, припереть
Үрүҥ-хара түүлээххиттэн, Тоҥуубар торутаҥҥын, …… Күөйэ көтөн кулу! П. Ойуунускай
3. Кими эмэ (хол., утарсааччыгын) салыннар, буой, тохтот. ☉ Приостанавливать, устрашать кого-л. (напр., противника)
Бүүчээн сүрэҕин саҕа сутуругум сыысчаанынан кими кыайан торутуомуй?! Ф. Постников
Кинээстэрэ: «Соҕотох түөкүнү торуппатахпына, мин буолуом!» — диэн күөмэйин муҥунан хаһыытаата. ОИП Х
Тоҥ Уустары торуттум, Урааҥхай Сахалары ити үс толооҥҥо туругуртум. «Чолбон»
4. Тугу-эмэ онон-манан утумнаан, сабаҕалаан көр. ☉ Подразумевать, предполагать что-л. в общих чертах, знать что-л. приблизительно
Сүөдэр ити ырыалар үгүс тылларын сахалыытын билбэт, улахан өттүн сэрэйэн, быһа торутан өйдүүр. «Чолбон»

1) останавливаться перед чём-л., не решаться на что-л.; ыраах барыахпын кэрэйдим я не решился уйти далеко; өлөрүн да кэрэйбэт даже смерть его не остановит; 2) жалеть что-л., скупиться на что-л., жадничать; харчытын кэрэйэн ылбата он не купил что-л., пожалев денег.

I
ас I, диэнтэн дьаһ
туһ. «Бокуонньук кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мэхээс, мин ааны астаран көрүүм эрэ. Аны аһаайаллар. С. Ефремов
Кини [оҕонньор] өр да өр үҥэн-сүктэн, ааны астарбыта, итиэннэ ол дьиэ иһиттэн киһи тахсыбыта. Эвен фольк. Табаар кэлиитин саамай үгэнин саҕана, ол хатаппыт ыскылааттаргын астардаххына сатанар. М. Попов
Түптэ онно диэн Төгүрүк үс оҥкучаҕы хастарбыт. Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Мундербек, халбарыс гынан, сыыһа астаран баран, суон моонньун төрдүгэр саасканан курбуулуур. Эрилик Эристиин
Икки килэмиэтир усталаах үрэҕи хонууга бульдозерынан астаран сирин тэҥнээбиттэр, биэтэк аспыттар. В. Протодьяконов
II
туохт.
1. Сиэллэрэн эбэтэр сүүрдэн кэлэн, эмискэ хоруйа биэрэн тохтот (хол., аты, табаны). ☉ Приехать рысью или вскачь и резко остановить (напр., коня, оленя)
Сарсыарда халлаан сырдыытыгар Сэргээчээн тордоҕун таһыгар [табаларын] астарда. Болот Боотур
Хас да кэккэлэһэ олорор ыаллары ааһан, биир кэлим таас түннүктэрдээх балаҕан олбуоругар астаран, тохтоотубут. Эрилик Эристиин
Мин аргыстарым ампаар дьиэлээх ыал тэлгэһэтигэр ойутан киирдилэр, аттарын «тойон сэргэҕэ» астардылар. И. Никифоров
△ Тиксиһиннэр, тохтот (хол., тыыны). ☉ Причалить, остановить (напр., лодку)
Оҕонньор, тыытын ньамахха астараат, санаата батарбакка, ханнык эрэ туолбат, симик эрэмньигэ баһыйтаран, тордоҕун диэки көрдө. С. Курилов (тылб.)
2. Дьулурҕатык айаннаа (ат туһунан). ☉ Идти стремительным, быстрым аллюром (о лошади)
Бобуоска сыарҕа үрдүгэр улахан чыыннаах тойон киһи, эҕэрдэлээбитинэн, олбуор иһигэр харылаччы астаран киирдэ. П. Филиппов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна арҕаа диэки атын эргитээт, тиҥилэхтээбитигэр, тоҥо турбут Сындыыс сонно уу дьоруонан астарда. Уустаах Избеков
Кинилэргэ — Айаннатан астаран, Сиэллэрэн сикситэн Бу киэһэ тиийиэҕиҥ. Суорун Омоллоон
3. Туохха эмэ аалларан бааһыр (хол., ат арҕаһын туһунан). ☉ Натереть, намять (напр., о холке лошади)
Арҕаһын астарбыт көлө — көлө буолбат. Амма Аччыгыйа
Бары аты тула үмүөрүстүлэр. Аттара хаһан эрэ ыҥыырга астарбыт бааһа онно лоппоччу иһэн тахсыбыт. П. Филиппов
Ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
♦ Ааны кэтэҕинэн астар — дьиэттэн, хостон үүрэн таһаар. ☉ Выгонять кого-л. из дома, комнаты (букв. заставлять его открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини [Горбунову] саҥарбытым. Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Сүрэҕин астарбыт — тугу эмэни (хол., сыаны, минньигэһи) наһаа сиэн, аны ону кыайан сиэбэт буолбут. ☉ Ему претят жирные и сладкие блюда (букв. он заставил колоться свое сердце). Оҕо кэмпиэти наһаа сиэн сүрэҕин астарбыт
◊ Астаран ыарыы — сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу. ☉ Воспаление легких.