скелет, остов; киһи дьардьамата скелет человека; сүөһү дьардьамата скелет домашнего животного; отуу дьардьамата остов шалаша.

ж. I. (остов) олох; деревянная основа дивана дьыбаан мас олоҕо; 2. перен. төрүт, олох; принять за основу төрдүнэн ыл; на основе олохтонон; лежать в основе төрүт буол; 3. основы мн. (главные положения) төрүт; основы марксизма-ленинизма марксизм-ленинизм төрүттэрэ; 4. текст, төрүт сап (танас уһаты саба); 5. грам. олох; выделить основу в слове тыл олоҕун араар.

м. 1. (туловище) корпус, (киһи) көҕүстээх бэйэтэ; 2. (остов) корпус, көҥдөй бэйэтэ; корпус судна судно корпупа; 3. (здание) дьиэ, туспа дьиэ; заводские корпуса завод дьиэлэрэ; 4. воен. корпус (сэрии бөдөҥ холбоһуга); танковый корпус танковай корпус; 5. корпус (биир идэлээх эбэтэр биир официальной балапыанньалаах дьон); дипломатический корпус дипломатическай корпус.

аат. Аты көлүйэргэ, моонньугар кэтэрдиллэр ис өттүнэн сымнаҕас бүрүөлээх (боолдьохтоох) бөкүнүк быһыылаах мас тэрил. ☉ Часть упряжки — надеваемый на шею лошади, округлый деревянный остов с мягким валиком на внутренней стороне, хомут
Кини атын хомуута киэҥиттэн дуҕата ханньары түспүт. М. Доҕордуурап
[Соноҕос] соҕотох, далга бааллан турар сиригэр хомуутун кэтэрдиллэр, сэдиэлкэтин ууруллар уонна кутуруга быаланар. АНП ССХТ

1. 1) кость || костный; уллук уҥуоҕа бедренная кость; сото уҥуоҕа берцовая кость; бас уҥуоҕа черепная коробка, череп; уҥуох мээккэтэ костная мука; уҥуох сэллигэ костный туберкулёз; 2) останки; прах; тело (умершего); труп; өлүөхсут уҥуоҕа прах покойного; киһи уҥуоҕа а) надгробный памятник; б) могила; в) кладбище; уҥуох тут = похоронить кого-л.; 3) косточка; вишня уҥуоҕа вишнёвая косточка; 4) рост; уҥуоҕунан орто киһи человек среднего роста; намыһах уҥуох низкий, маленький рост; 5) остов, каркас; 2. костлявый; худой; уҥуох илии костлявая рука.

аат.
1. Отуу эбэтэр туох эмэ хахха буолар кыараҕас тутуу. ☉ Шалаш, временное укрытие (от солнца и дождя)
Ыраах-ыраах үөт быыһыгар бүкээк отуу дьэ көппөйөн көһүннэ. А. Сыромятникова
Бүкээктэрин муҥунан Бөһүүкэлиир астардаах Бүтэй Бүлүү эбэбит Туттаарытта толоонугар Дьоҕулдьуһа хаамсыаҕыҥ. С. Васильев
2. эргэр. Түптэ күрүөтэ. ☉ Изгородь для дымокура (костра, разжигаемого для защиты от комаров). Унаар түптэ олохсуйда, Тоҕус тиит мас хараҕалаах Торум сэлэ тиирилиннэ, Сатыы бүкээк саайылынна. Саха фольк.
3. түөлбэ. Отуу курдук талаҕынан, титиригинэн хатайдаан туппут кыһыҥҥы бүтэй дьиэ. ☉ Зимнее жилище, построенное как шалаш путем переплетения мелких лиственниц или тальника
Куула тыаттан талах бөҕөнү быһан, көтөҕөн аҕалан, үчүгэй баҕайы гына бүкээк отууну оҥоро оҕуста. «Чолбон»
4. түөлбэ. Сыарҕаҕа, холобур, оҕону олордорго аналлаах талахха тиириллибит бүрүө, кибииккэ. ☉ Крытые нарты с верхом, натянутым на остов из тальниковых дуг
Анньыыс сыарҕаҕа тиэллиэн иһэр таҥаска бүкээк оҥорон баран, онно олордотулаата уонна телегрейкалары холбооттоон онон сабыталаата. Дьолбут к.

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»

аат.
1. Чаампы курдук үтэн тахсыы. ☉ Какой-л. нависающий выступ, навес, козырёк
Хайалартан нарыннарын Лаппынаны көрбүтүм, Чампарыгын таастарын Чаҕылларын сөхпүтүм. Күннүк Уурастыырап
Сайылык дьиэбит буоллун диэн Саары таҥалай халдьаайыга Аҕыс чампарыктаах, Тиһик дьарҕаалаах Даладыйар туос ураһаны Тардан кэбиспиттэр эбит. П. Ядрихинскай
Бааһына уута сыыр чампарыгыттан биэс уонча хаамыы сири түгэҕэ көстүбэт аппа буолуор диэри хайа түспүт. ТМ ДК
2. Күөл, өрүс кытылын мууһуруута, муус тиэрбэһэ. ☉ Ледяное кольцо, лёгкое оледенение воды у берегов водоёма (напр., озера, реки). Очуос Хайа Ойуун обургу муус килиэ, таллан Дьааҥы чампарыктарын көрөн сүүрэлэҥнээт, …… хаһыытаан дэлбэритэ барда. Д. Апросимов
3. түөлбэ. Олох сыарҕа кэннигэр талаҕынан иэҕэн оҥоһуллубут өйөнөр. ☉ Спинка у ездовых нарт, изготовленная из ивовых прутьев. Чампарыктаах сыарҕа
4. түөлбэ. Оҕо биһигин төбө өттүгэр өҕүллүбүт талах дуҕа. ☉ Обруч или дуга (дужка) над изголовьем детской люльки, колыбели (обычно из ивовых прутьев)
Үс чампарыктаах, Сэттэ биттэхтээх, Күөлэ маҥан биһик иһигэр …… Аалай мохсоҕол кыыл …… Үрүҥ көмүс эмсэҕи Туора уоппут. Д. Говоров
ср. эвенк. чампарик ‘дужка детской люльки’, кирг. чамҕарах ‘гнутые палочки, вставляемые крест-накрест в түндүк и завершающие деревянный остов юрты’

1. аат.
2. Ханнык эмэ тутуу (хол., балаҕан) сүрүн тирэҕэ буолар баҕана. ☉ Основной опорный столб какого-л. сооружения (напр., якутской юрты), стойка, подпорка
   Хараҕа көрбөтүгэр балыйтаран, туох иннигэр барыарбытын барытын — олох мастары, оһох чанчыктары, дьиэ тулааһыныгар тиийэ — тайах маһынан сабыыр буолта. Н. Заболоцкай
   Былыргы сахалар оҕус төбөтүн уҥуоҕун эбэтэр муостарын балаҕан тулааһынын уонна сэбэргэнэлэрин икки ардыгар кыбытан сыттыктыы уураллара, көхө оҥостоллоро. ЕВФ УуДК
   Кирилиэс сарайын чочуллан оҥоһуллубут икки тулааһын сүгэн тураллар. М. Прилежаева (тылб.)
3. көсп. Ким, туох эмэ сүрүн тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, поддержка для когочего-л.
   Кини [А.Е. Кулаковскай] үҥэр таҥарата, өйөнөр тулааһына, сыламныыр отуута боростуой үлэ-хамнас дьоно, норуот этэ. Суорун Омоллоон
   Миигин өйөөбүтэ доҕор киһим Сэрии суостаах кырдалыгар, Миэхэ тулааһын этэ доҕор киһим Үлэ, эйэ дьылларыгар. «ХС»
   Миэхэ соҕотох эн эрэ өйөбүл, тулааһын буолаҕын, оо улуу, модун, кырдьыктаах уонна көҥүл нуучча тыла! И. Тургенев (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Туохха эмэ тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся подпоркой к чему-л., опорный
   Ол ынырык охсууттан оптуобус туох баар олорор миэстэлэрэ уонна тулааһын тимирдэрэ турута ыстаммыттар, өстүөкүлэ барыта үлтү барбыт. С. Руфов
   Букатын былыр саха дьиэтигэр бэһис баҕананы тулааһын баҕана диэн ааттаан дьиэ ортотугар туруораллар. Сэһэн Дьэрэмэй
6. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ сүрүн тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся опорой, поддержкой для кого-чего-л.. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ саамай тулааһын киһибитинэн эбэбит буолар
   □ Туруоруом этэ Европа ортотугар Аан дойдуну көрөр тулааһын пааматынньыгы Ааспыт сэрии тиһэх саллаатыгар. С. Тарасов
   ♦ Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын — ким, туох эмэ бөҕө туруктаах, үйэлээх тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Прочная основа, опора для кого-чего-л. (о ком-чём-л.)
   Доҕордоһуу баар Тулхадыйбат тулааһын; Эйэлээх сыһыан баар Иҥнэлдьийбэт эркин! Р. Баҕатаайыскай
   Күндү күтүөт анала, дьоло, соргута онно буоллаҕа. Туллубат тулааһын быһыытынан эрэл, эрэбил санааны үөскэппит буоллаҕына. К. Уткин. Аҕа — дьиэ, саха ыалын туллаҥнаабат тулааһына, эргийэр киинэ этэ. СВГ-С СБ
   ср. каракалп. тийкарҕы тулҕа ‘остов’, бур. тулга ‘подпорка, колонна’, тулгалга ‘упор’

I
аат.
1. Балаҕан эбэтэр хотон эркинин биир маһа — өһүөҕэ сыһыары иҥнэри ууруллар мас, бэрэбинэ. ☉ Одно из брёвен в срубе хлева, юрты, которое одним концом вбивается в землю, а другим, верхним, упирается наклонно в матицу
Иччитэх, өтөхсүйбүт балаҕан. Муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
Балаҕан иһигэр киирбиппит, хатырыга саҥа сулламмыт буолан холлоҕоһо, үрдэ, чүмэчи курдук кылбайан көстөр. М. Доҕордуурап. Батас Мөндүкээн сытар оронунан тоҕус холлоҕоһу көтүрү анньан тахсан куотар. Саха сэһ
1977. 2. Дьиэ, тутуу көҥдөйө, сүрүн эркиннэрэ. ☉ Остов, сруб, стены дома, строения
1978 сыл сайыныгар диэри оскуола, киин хочуолунай холлоҕосторун бүтэрбиттэрэ. ДСИТ
Хас да мэндиэмэннээх сүүнэ улахан таас дьиэ холлоҕоһо турбута сүүрбэттэн тахса сыл буолла. «Кыым»
Байдаарка мас холлоҕоһо сымалаламмыт парусинанан тардыллыбыт. ВПВ ИК
3
холлороон диэн курдук. [Семён] ханна хайыһар да ньиэмэстэргэ кэтиллэн, төттөрү-таары аамайданан, илинин-арҕаатын да сүтэрэ быһыытыйан баран, икки олбуор ыккардынан холлоҕос баарынан уҥуоргу, арыый кытыы уулуссаҕа тахсыбыта. Софр. Данилов
4. Сүөһү, кыыл холо, буута ойоҕосторун кытта түөрт аҥыы араарыллан эттэммит этин биир чиэппэрэ. ☉ Четвёртая часть туши животного. Ити кыыллары эттээ, холлорун араартаан, түөрт холлоҕоһу биир да ойоҕоһун тыыппакка тоҕус хонук устата күн уотугар хатар. Саха фольк.
◊ Уот холлоҕос — олус үрдүк, уһун төлөннөөх уот. ☉ Высокое, длинное пламя
Скважинаҕа чугаһаан кэлэбит. Сүүнэ улахан, сүүрбэттэн тахса миэтэрэлээх уот холлоҕос күүдэпчилэнэ турарын көрө түһэбит. НС ХСБС
Халлааҥҥа эмискэ уот холлоҕос уһулу ойон тахсар. «ХС»
«Катюша» снарядтара халлааны хайа солоон, уот холлоҕос буолан бараллара. ССС
II
аат. Кымыһы, тары кутарга аналлаах уһаат курдук улахан туос иһит. ☉ Большая берестяная посуда в виде бочки для хранения кумыса, простокваши
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэс сабарай чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап
Мин ону-маны өйдүүр буолуохпар диэри сорох дьон тары сайын холлоҕоско хаһааналлара. А-ИМН ОЫЭБЫ