м. 1. (сказочное чудовище) моҕой кыыл; 2. (игрушка) змей; бумажный змей кумааҕы змей.

дьявол, чёрт; чудовище; адьарай аймаҕа фольк. племя злых существ; адьарай уолун көрүҥ эрэ ! вы только взгляните на этого дьяволёнка! (с оттенком восхищения); ср. абааһы .

1) великий; Улуу Октябрьскай социалистическай революция Великая Октябрьская социалистическая революция; улуу дьон великие люди; 2) страшный, грозный; улуу кыыл большой страшный зверь; улуу күтүр чудовище # улуу омугумсуйуу великодержавный шовинизм.

аат., эргэр., үөхс. Баҕайы, күтүр өстөөх. ☉ Чудовище, окаянный
Хантан кэлбит кэбэл уолунаҕыный? ПЭК ОНЛЯ II
[Чоочо:] Кэнтиктии турума, Киэр буол, кэбэл! А. Софронов
Дьэ ити баар! Кэбэл бэйэлээх, бу кыһалҕата суох буоллахпыан! А. Сыромятникова

дьүһ. туохт., фольк. Көнтөрүктүк күүскэ өрүтэ көтүөлээн хаамп (хол., Алаа Моҥуһу дьүһүннүүргэ). ☉ Идти, ходить вприпрыжку, неуклюже, будучи тяжёлым, неповоротливым (обычно о сказочном чудовище — обжоре)
[ Маҥыс] дьиэтигэр лөһөҥкөстөөн испит. ПЭК ОНЛЯ I

1. 1) разг. огромный, громадный; күтүр дьиэ громадное помещение; 2) страшный, грозный; күтүр кыыл страшный зверь; күтүр күүс грозная сила; 3) скупой || скряга; күтүркиһи скупой человек; күтүр баай окко сытар ыт курдук погов. скупой богач, как собака на сене; 2. 1) перен. бран. чудовище, дьявол, чёрт; бу күтурү киэр үүр ! выгони ты этого дьявола!; күтүр өстөөх окаянный; 2) диал. человек с дурным характером.

даҕ. Элбэҕи аһыыр, олус аһастаах. ☉ Ненасытный, прожорливый. Моҕус киһи.  Наахара Сүөдэр ааттаах моҕус к и һ и э би т. Т. Сметанин
Харайыахтаах борооскуҥ, Аһыырынан — сүр моҕус, Үүнэн тахсыа бэрт оҕус, Чэ, кытаат, тута оҕус. Н. Тобуруокап
ср. тюрк. моҕус ‘борец, богатырь’, мангус ‘чудовище’

көр моҕус
«Нохоо, эн моҥуһуҥ бэрт эбит! Маннык аһыыр буоллахына, миигин хоргутан өлөрүүһүккүн», — диир, Гялуни имири-хомуру аһыырын көрө-көрө. П. Л а м у т с к а й (тылб.). Хотой оҕото моҥуһа сүрдээх. «Кыым»
ср. монг. маҥҕус, мангас ‘сказочное чудовище’, тув. маҥгыс ‘дармоед’, с.-юг. маҥгыс ‘чёрт’

аат., эргэр. Саха былыргы оонньуута: Анньа — элбэх оҕолоох ийэ, Бөрдө — Анньа оҕолорун сиэри бултаһар, куһаҕан күтүр (элбэх оҕо оонньуур). ☉ Старинная якутская игра: Анньа — многодетная мать, Бөрдө — чудовище, которое преследует детей Анньа, чтобы съесть их (играет группа детей)
Г.В. Ксенофонтов анньа-бөрдө диэн былыргы оонньууттан бэрт дьикти түмүктэри сөргүтэн турардаах. ЧМА ЭТНББ
Уол кинилэри кытта күнү быһа «кыыртаах кус», «анньабөрдө» буола оонньуура, сөтүөлүүрэ, моҕотойдуура. КДВ ПБ

аат.
1. үөхс. Абааһы, баҕайы, күтүр өстөөх. ☉ Дьявол, сатана, чудовище
[Дьаарбаҥ тэппит Дьарааһын] Дьаабалыҥ баара - Дьаабытын дьаабы, - Дьаарай сымыйаччы. Р. Баҕатаайыскай
«Бу дьаабал, сирэйэхараҕа кубарыйа сытыйан, ыабыт үүтүн барытын тоҕон кэбистэ эбээт», - диэн чаҥкынаата Туорах ойоҕо. Күндэ
Миигин кырбыырга сананыма диибин, дьаабал! М. Горькай (тылб.)
2. Күлэн-оонньоон, эйэргээн эбэтэр сөҕөн-махтайан кими-тугу эмэ ааттааһын. ☉ Шутливое обращение к кому-чему-л. с выражением удивления, восхищения
Ийэ ыраахтан кэлбит убайа дьиэтигэр кэлэн олорорун көрөн оҕолоругар этэр: «Көр, бу дьаабаллары! Таайдарын саһыаран олороллор эбит дии». С. Никифоров
Чугас соҕус улахан күөл кытыытыгар аҥыр мөҥүрээн лүҥкүнэттэ. Тыаһыт бэргэһэтин уһулан иһиллээтэ: «Хор, бу дьаабалыҥ лоп курдук тоҕус төгүл мөҥүрээтэ, онон быйыл угут сайын буолаары гыннаҕа». И. Гоголев
русск. дьявол, ср. шор. чабал 'плохой'