тилэх (баал эбэтэр сүрүн (ось) бүтэр уһугунааҕы олох (цапфа).)

сов. 1. что, чего элбэхтик буһар; наварить щей элбэхтик щитэ буһар; 2. что, тех. сиэтэн олорт, сиэт; наварить ось кииннэ сиэтэн олорт.

1. 1) пуп, пупок; 2) анат. пуповина; 3) перен. сердцевина чего-л.; мас киинэ сердцевина дерева; 4) перен. ось, стержень; эргийэр киин вращающаяся ось; 5) перен. центр || центральный; оройуон киинэ центр района; киин куораттар центральные города; 2. перен. главный, основной; киин сорук главная задача.

1) имеющий пуп, пупок; с... пупком; 2) имеющий пуповину; с... пуповиной; 3) происходящий, имеющий происхождение от кого-л.; кимтэн кииннээх киһигиний ? фольк. какой крови вы человек?; 4) имеющий сердцевину; с... сердцевиной; 5) имеющий ось, с... осью; эргийэр кииннээх с вращающейся осью; 6) имеющий центр; с... центром.

1) иметь пуп, пупок; 2) анат. иметь пуповину; 3) перен. происходить от кого-л.; 4) перен. иметь сердцевину; 5) перен. иметь ось, стержень; 6) перен. иметь центр, салайар кииннэн = иметь руководящий центр.

1) приделывать чеку; тэлиэгэни хараҕалаа = вкладывать чеку в отверстие оси; 2) делать засов; ааны хараҕалаа закрой дверь на засов; 3) скреплять что-л. посредством чеки; 4) перен. редко пригвождать; пронзать.

то же, что и иэччэх
1) вертлюг; 2) шарнир, петля (напр. двери, ящика).
Пекарский:
(ср. тюрк. иирчэк веретено)
бедренный сустав, шарнир,
...
ытачча иэрчэҕэ шарнир у ручных тисков;
эргийэр иэрчэҕэ биллибэт не заметно вертящейся оси [данной местности] Худ.

1) вертлюг; 2) шарнир, петля (напр. двери, ящика).
Пекарский: иэччэх, иэрчэх (ср. тюрк. иирчэк веретено) - бедренный сустав, шарнир. Ытарчча иэрчэҕэ шарнир у ручных тисков; эргийэр иэрчэҕэ биллибэт не заметно вертящейся оси [данной местности] Худ.

I
аат. Киһи кулгааҕын иһигэр үөскүүр саһархай өҥнөөх бэссэстибэ. ☉ Сера (ушная)
Сарсыарда эрдэ эмискэ сүүһүнэн орудиелар, минометтар ньиргийбиттэрэ. Кулгаах кулугута туллар, сир титирэстиир үлүгэрэ буолбута. ССС
Буров санаатыгар, мотуор олус улаханнык тыаһыыр курдук, кулгааҕын кулугута тулла сыста. «ХС»
ср. монг. хулха, кирг. кулку, казах. кулык ‘ушная сера’
II
аат.
1. Туох эмэ эргийэр киинэ эбэтэр эргичийэр хараҕата. ☉ Ось, стержень, вал вращения чего-л.
Үс аан дойду Үс күлэр кулугутун Туллар тутааҕа буолбут Түөрт уһуктаах, Аҕыс кырыылаах Дьэҥкир таас баҕаната. П. Ойуунускай
Туруу дьаҕыл дойдубут туллубат кулугута — Кэрэхсэбиллээх Кремль кириэппэс Бастыҥ аар баҕаҕын чаһыта. С. Зверев
2. көсп. Тутаах, сис, кылаабынай киһи. ☉ Главный, ведущий, основной (о человеке)
Бу киһи улахана тииҥ саҕа эбит, Сээркээн Сэһэн диэн ааттаах эбит, Өйүн, сэргэҕин уонна аптааҕын иһин Сир кулугута дииллэрэ үһү. Таллан Бүрэ
Бу былыр …… байан-тайан нэһилиэк сиһэ, улуус кулугута буолан аатыран олорбут Старостин ордуута этэ. Л. Габышев
III
аат. Ааны сыҕарыччы анньан эбэтэр олуйа уган хатыыр суон мас эбэтэр тимир. ☉ Запор, засов
Тимир чуулаан килбэллэн турар эбит: тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур

1. көр булгуччу. Кини тугу эппитэ барыта булгу туолан иһиэхтээх. Болот Боотур
   Дьону үлэҕэ булгу кэлиҥ диэн гудок хаһыытаабыта. М. Горькай (тылб.)
2. Олох быһа баран тостор курдук, олох тосту (туох эмэ модьу, кытаанах тостуутугар этиллэр). ☉ Так, чтобы сломалось совсем, оторвалось напрочь (употр. в отношении чего-л. твердого и нетонкого)
   От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор, икки атахтаах дьиэттэн быкпат үлүгэрэ буолар. Н. Якутскай
   Кыайбыт бухатыыр …… Нуоҕай алаас Уҥуоргу өттүгэр турар Оруктаах тиит төбөтүн Булгу ытан түһэрдэ. С. Зверев
   [Күлүүһү] икки илиитинэн бобо тутан баран, булгу эрийэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Үрдүк өһүөнү, Сомоҕо баҕананы Булгу туойар, Тосту этэр Туһааннаах күнүм Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии! С. Зверев
   Булгу баран хаалла, бэйэм да соһуйдум. Н. Заболоцкай
   Көрбүтэ — инники хаҥас көлүөһэлэригэр баар «эрбэх» диэн ааттанааччы чааһа булгу ыстанан хаалбыт. «Кыым»
3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, олох, букатын (аккаастан). ☉ Категорически, наотрез (отказаться). Барбаппын диэн булгу аккаастанар
   ◊ Булгу баттаа — күүскүнэн эбэтэр бүтүн ыйааһыҥҥынан баттаан олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Навалившись, надавив своей тяжестью, переломить что-л. (напр., какой-л. стержень, ось и т. п.). Туох эмэ тутааҕын булгу баттаа. Төһүүнү булгу баттаа. Булгу оҕус (дайбаа, саай) • охсон олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Ударом совсем сломать, переломить что-л. Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ сиһин булгу охсор. И. Гоголев
   [Эһэ] булчут батыйатын сулбу тардан ылан, охсон көрбүтүн туора садьыйан булгу дайбаабыта. Далан. Булгу сөрөө — түҥнэри тарт, охтор. ☉ С силой опрокинуть, повалить (напр., дерево, человека)
   Ок-сиэ, чиргэл да маһы Буурҕа булгу сөрөөбүт. Баал Хабырыыс
   Амыр Бааската, саалаҕа көтөн түһээт, Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
   Ити кэнниттэн Олоннов ротата өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн булгу сөрүөхтээҕэ. И. Федосеев. Булгу тарт — тардан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Дернуть так, чтобы переломить что-л. Аан хатыырын булгу тарт. Булгу тут — илиигинэн тутан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Сломать, переломить, надломить что-л. (свернуть рукой)
   Наһаар, хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон