скверный, мерзкий, отвратительный; быдьар тыллар скверные слова; быдьар тыллаах сквернослов; быдьар тылларынан этистилэр они наговорили друг другу много гадостей.

прил. разг. 1. (загрязнённый) кирдээх, куһаҕан; поганое ведро куһаҕан биэдэрэ; 2. (несъедобный) куһаҕан, сытыган; поганый гриб сытыган тэллэй; 3. (отвратительный) наһаа куһаҕан, быдьар, сидьиҥ.

1. прич. от ужасать; 2. прил. (вызывающий ужас) ынырык, дьулаан; ужасающее зрелище ынырык көстүү; 3. прил. (отвратительный) ынырык, сүрдээх куһаҕан; ужасающая погода ынырык күн-дьыл.

нареч. скверно, мерзко, отвратительно; быдьардык үөҕүс = скверно ругаться.

1. даҕ. Киһи кэлэйиэн, сиргэниэн курдук куһаҕан. ☉ Низкий, дурной, отвратительный (о ком-л.)
   [Женя] көрдөххө бэрт киһи буолан баран, иһэ хайдах бачча быдьар, нэгэй баҕайыный? В. Яковлев. Билигин кэлэн, киһи өйө-санаата сайдыбыт кэмигэр, …… уопсай интэриэскэ үлэлии сылдьан иирсэртэн ордук нэгэй быһыы суох эбээт. М. Д оҕордуурап
2. аат суолт. Туох да сиэрэ суох, ку һаҕан майгылаах киһи. ☉ Дурной, низкий, отвратительный человек
   Ымсыы, көҥөс дьон былыр да, быйыл да баар буоллахтара дии. Дьон нэгэйдэрэ. И. Семёнов
   Махтаныы — күүстээхтэр сэмэй быһыылара, махтаммат буолуу — нэгэйдэр бэрдимсийиилэрэ. ПБН КСКТ
   Кыһыыта, абалааҕа баар, маннык нэгэйдэр туох да буойуута-хаайыыта суох көҥүл күөннээн-күөнэхтээн сылдьаллара. «Чолбон»
   ср. русск. негодяй ‘негодный, скверный, плохой человек’

даҕ., түөлбэ. Олус куһаҕан, сидьиҥ. ☉ Скверный, премерзкий, отвратительный
Бытааһах ырааһыгар ымсыырдан, Быртах дьыалаҕа былыыгын, Дьахтар омукка баҕардан Дьабаҕан дьыалаҕа дьайыҥныыгын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сириттэҕэс эҥээрдээх, Сарыттаҕас саҕалаах, Тоҕус сотууннаах Собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
Урут харахтаан көрбөтөх, бэрт дьабаҕан сыттаах харамайа хантан да кэлбитэ биллибэккэ, иннигэр баар буола охсон, ааттаһан көрдөһөрдүү, уун-утары мөхсө сылдьан моргуйда. Н. Борисов

1. сыһ. Туора барар курдук, сөрүөччү. ☉ Набок, набекрень, на сторону
   Хаһан да харахтаабатах эдэр киһитэ, андаатар бэргэһэтин ханньары уурунан, кинини одуулаан, ойоҕос диэки тэйиччи нэлэйэн-хотойон турар эбит. Огдо
   Түннүк сабыытын ханньары тардыбакка эрэ эрийэн баран өтүүктүөххэ сөп. ДьХ
   Вася сирэйэ кубарыйан хаалбыт, хортууһа ханньары барбыт. «ХС»
2. даҕ. суолт. Олус түктэри, тиэрэ, сүөргү (хол., майгы-сигили, өй-санаа). ☉ Очень плохой, отвратительный, заслуживающий порицания (напр., характер)
   Хара түөкүттэр, хааннаах ыттар, Хараҥа майгылаахтар, ханньары санаалаахтар. П. Ойуунускай
   Төттөрүтүн ханньары сигилилээх баҕайы, хата, ордук дириҥ өс-саас оҥосторо буолуо, ньахчарыйа сытыйан! «ХС». Тэҥн. мунньары

1. аат. Туох эмэ дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына буккуллубута, олус ыһыллыбыта. ☉ Что-л. крайне запутанное, беспорядочно разбросанное, раскиданное. Ааттаспыт аамдьаамы кытыарар, күүһүлэспит күүдээх да күүһүн кыайбат (өс хоһ.)
2. даҕ. суолт.
3. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх, түбэ суох, эрэйдээх (олох). ☉ Беспокойный, тревожный (о жизни)
   «Аарыктаах айан суолун аргыардаах ааннаах аам-дьаам олоҕо» диэн итинниги ааттыыр буоллахтара. Араас да дьон кэлэн-баран, аамылаһан-саамылаһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
4. Киһи этэ тардар дьаабы дьүһүннээх, сатамньыта суох ынырык (хол., адьырҕа кыыл айаҕа). ☉ Безобразный, отвратительный и страшный (напр., пасть хищника)
   Иннигэр сүүнэ улахан үрүҥ эһэ үллэкис гынаат, аам-дьаам айаҕын атар, адьырҕа тииһин ардьатан, көхсүн тыаһа кырдьыгыныыр. «ХС»
   Аам-дьаам айаҕын салбаммытынан олоро биэрдэ, аппах-дьаппах дьааһыйан ылла. Р. Баҕатаайыскай
   Уот Уһутаакы модороон аам-дьаам ырыалаах. «ХС»

1. даҕ. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, сидьиҥ. ☉ Скверный, мерзкий, отвратительный
   Бостуой Быдьар тылы былаабыт, Ыстырыыс тылы ыллаабыт, Куһаҕан тылы холбообут диэн, Сиргэнэн кэлэйиэххит. А. Софронов
   «Быдьар да кэмэлдьилээх киһигин, Борис, эн!» — Сергей тахсан иһэн силлээбитэ. В. Яковлев
   [Фашистскай Германия] Хара дьайдаах харса-хаан, Быдьар быһыы, бардам майгы Иитиллибит сирэ бу баар, — Кыыл арҕаҕа, кыраммыт дойду. Л. Попов
2. аат суолт. Сидьиҥ быһыы, үөхсүү тылынан саҥарыы, үөхсүү. ☉ Мерзость, скверность; сквернословие
   Бу маннык сидьиҥнии, фашистыы Кытыастар хаанынан сууммуту, Кытарар уотунан тыыммыты Дьуккуччу харахтыы илигим, Дьулайдым, быдьартан сиргэнним. С. Васильев
   Хара сааныыны, үөхсүү тыл быдьарын Маҥнай бу алааска иһиттилэр. Таллан Бүрэ
   Саҥаһым бу саҥата хатанын, бу тыла быдьарын. Г. Колесов
   ◊ Быдьар балык — бэйэтэ, чылбыгыр эрээри саллаҕар бастаах, хатыылаах тириилээх, лапчааннарын хатыылара туора сырдык-хара дьураалардаах өрүс балыга. ☉ Широколобка (рыба)
   Бэл билигин ким да балыгынан аахпат балыктарын, кыра диэн ааттанааччыны: ынайбыт истээх ырыган лаханы (быдьар балыгы) итиэннэ муора хаахынайын кытта туттараллара. В. Санги (тылб.). Тэҥн. лаха, лааха, лаха балык.

даҕ.
1. Киһи өйүгэр баппат куһаҕан, сидьиҥ (хол., быһыы-майгы, тыл-өс). ☉ Скверный, отвратительный, безобразный (напр., о нраве, словах). Түктэри быһыы
□ Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах. Н. Лугинов
Лааппы иһигэр икки эр киһи турар, биирдэстэрэ, сытыган сыттаах эти эргитэ сылдьан көрөкөрө, түктэри тылынан үөхсэр. Н. Якутскай
Кини таҥаһа киһи көрөрүттэн түктэри дьүдьэх эбит. Эрилик Эристиин
△ Түҥнэри майгылаах, киһилии быһыыта суох. ☉ Мерзкий, дурной (о поведении)
Үс биис баһылыктара: «Түҥнэри майгылаах, төттөрү санаалаах Түктэри оҕо төрүөтэ эбээт, бадаҕа!!!» — дэстилэр. П. Ойуунускай
Оо, олоххо араас да сирэйдээх-харахтаах, түктэри майгылаах дьон баар буолаллар эбит. Күрүлгэн
Кырдьаҕас таайын түктэри сигилититтэн төһө даҕаны хомойдор, Семён арыый уоскуйан, сымнаҕас куолаһынан эттэ. «ХС»
2. фольк. Олоҥхоҕо-остуоруйаҕа үчүгэй, кэрэ курдук тыллары кытта ситимнэһэн «сатала суох (үчүгэй)» суолтаҕа туттуллар. ☉ В эпических текстах и сказках в сочетании с такими словами, как үчүгэй ‘хороший’, кэрэ ‘красивый’, употребляется со значением «превосходный, прекрасный» (букв. страшно красивый, ужасно хороший)
Таҥас бүтэй этэ көстүбүт, эт бүтэй бүлтэһэ көстүбүт, бүлтэс бүтэй силиитэ көстүбүт уртуус курдук өрө-таҥнары дьалкылдьыйа олорор түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо. Саха фольк. Саха киһи төрдө буолбут Сабыйа Баай хотун барахсан Үөгүлээбитинэн үҥнэрин аҕай кытта: Түүлгэ түһэммэтэх Түктэри бэйэкэлээх Куударалаах астаах, Кулун эмньик, Уордаах-киҥнээх Уол оҕо мүччү ойон тахсан, Таас иэнинэн таралыс гына түһэн Татынньахтаабытынан барда... П. Ойуунускай