ж. уорба быһыы; уорбаламтаҕай быһыы, уорбаһыт быһыы; он отличается излишней подозрительностью кини наһаа уорбаһыт.

прил. ураты, уратылаах, туспа, туспалаах, уһулуччу, уһулуччулаах; он отличается особенной музыкальностью кини уһулуччу музыкальнайынан уратылаах; ничего особенного туох да уһулуччулаах суох.

аат., түөлбэ. Кыра лыглыйа хаас. ☉ Гусь белолобый (отличается меньшим размером по сравнению с другими видами гусей)
Хатыыстаах арыыга сааланан бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Доропуун уол бэҕэһээ түөрт дыллыктаах кэлбитэ. «ХС». Тэҥн. лыглыйа

дурба батас эргэр. - былыргы саха сэриигэ эбэтэр булка туттар сэбэ, батас көрүҥэ: тимирэ кэтитинэн, хотутуулааҕынан уратылаах. ☉ Разновидность пальмы, древнего воинского оружия якутов (отличается шириной клинка, особой ударной мощью)
Уһун дурба батас. ПЭК СЯЯ
Уҥа илиитинэн оһоллоох уһун дурба батаһынан биирдэ халарыктаан түһэрдэ. ПЭК ОНЛЯ II
Ол чэлкэҕи Ойон тиийэн Уһун дурба батаһынан Ортотунан быһа далайан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат., кэпс. Туох да дуоһунаһа, солото суох киһи (үксүгэр саллааты этэргэ). ☉ Тот, кто не занимает никаких должностей, ничем не отличается от других, рядовой (в основном о солдате)
Биир миноносец Бэргэн миномётчига Эн этиҥ ээ, Эрэдэбиэй саллаат! Р. Баҕатаайыскай
Биирдэ Сирдитов дириэктэргэ түбэһэннэр, Черов эрэдэбиэй буҕаалтыр эбээһинэһиттэн ытыс соттубута. С. Дадаскинов
Көҥүл өттүнэн бэриммит эрэдэбиэй бандьыыттары дьиэлэригэр ыыталыырга. «ХС»

1. аат. Чукча табата (хотугу табаттан уҥуоҕунан кыра, дьүһүнэ ордук хара уонна көлүүргэ үөрэнэ охсубат, холуон). ☉ Северный олень чукотской породы (отличается невысоким ростом, более тёмным окрасом, чем у других видов оленей, при поимке оказывает сопротивление, неспособный к упряжи)
   Хааргыннар уойунньаҥнарынан, дьэллигэ суохтарынан уонна бөрөттөн күрэнэн куотан хаалбаттарынан олохтоох боруодатааҕар ордуктар. С. Руфов
   «Үксүлэрэ күн табалара, хааргыннар аҕыйахтар», — диэт оҕонньор Айсен аҕатыгар эргиллэр. С. Дадаскинов
   Кини чукча хааргыннарын ламутскай төрөл боруоданан солбуйбут табаларын үөрэ аны үксээн-хаҥаан, тупсан испитэ. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Чукча табатын тириититтэн, тыһыттан тигиллибит. ☉ Сшитый из шкуры, лапок северного оленя чукотской породы
   Бэргэһэтэ хара хааргын тугут тириитэ. С. Дадаскинов
   Ааммын тоҥсуйан лиһигирэтээт, тэлэйэ баттаан, ыт саҕынньахтаах, хап-хара хааргын тугут бэргэһэлээх киһи киирэн кэллэ. Н. Габышев. Копандин кырса тыһа бэргэһэлээх, килбэлдьигэс хара хааргын тыһа этэрбэстээх. Т. Одулок (тылб.)
   ср. чук. каргин ‘олень’

даҕ., үрд. Сүрдээх, сүүнэ, модун (үксүгэр ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Внушительный, громадный, могучий (в основном о каких-л. природных явлениях)
Күрүлэс чыҥыс тыастардаах Сүллэр этиҥ сүллүүлээх, Сүүлэр былыт өрөгөйдөөх, Илигирэс ичигэстээх Ибир самыыр көлөһүннээх. С. Зверев
Бу, чыҥыс тымныы дойдутун Урааҥхай саха өбүгэм, Отуутун уотунан ититэн, Улахан мөҥүөн олоххо, Билиҥҥи көлүөнэ дьоннорго Бэлэмнээн кэбиспит эбит. Л. Попов
Биһиги киһибит иннигэр …… Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев
◊ Чыҥыс Хаан миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, киһи дьылҕатын, бүтүн олоҕун быһаарар таҥара. Аһыныгаһа суох, тыйыс, көрдөһүүнү-ааттаһыыны ылыммат диэн итэҕэйэллэрэ. ☉ По поверьям: одно из древних якутских божеств, является властителем рока и судьбы, отличается жестокостью, непреклонностью, беспощадным, неумолимым, твёрдым нравом
Чыҥыс Хаан ыйааҕа, Одун хаан оҥоруута (өс хоһ.). Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чыҥыс Хаан ыйааҕыныы, Чыҥкынас тыалтан тыыннанан, Саймаархай салгынтан санааланан Саха урааҥхай барахсан …… Үгүс үйэлэргэ үөскээбитэ дэһэллэр. С. Зверев
ср. джаг. чиҥгиз ‘великий, сильный’

1. аат.
2. Кыыймыт үүт сойоругар үөскүүр чараас сымнаҕас араҥа. ☉ Тонкая плёнка или пенка, образовавшаяся при остывании кипячёного молока
   Киирэн баахыла, арыы, үүт үрүмэтин холбуйан муспутун былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Мукуйук үүт үрдүттэн үрүмэни илиитинэн кытаахтыыкытаахтыы сиир. Күндэ. Киэҥ айахтаах көһүйэҕэ ыаммытынан үүтү кыынньаран үрүмэтин хомуйаллар. СНЕ ӨОдь
3. Урууларга, малааһыннарга, үөрүүлээх түгэннэргэ анаан бэлэмнэниллэр үүттэн оҥоһуллар сахалыы ас көрүҥэ: үүт аннын оргуйан эрдэҕинэ үрдүгэр чараас бүрүөһүн (хах) үөскүү турарын курдук гына уотун кыччатан, мөлтөх уокка салгыы оргуталлар уонна ол хах тахсан истэҕин аайы уһулан, үүтүн сүүрдэн, көнө түгэхтээх иһиккэ үрүт-үрдүгэр ууран мунньаллар, икки ардыларын ууллубут арыынан сотоллор. ☉ Национальная якутская пища, приготавливаемая из обезжиренного молока в особых случаях: во время кипения молока уменьшают огонь так, чтобы на поверхности молока образовалась пенка
   По мере образования снимают пенку, дают с неё стечь молоку и перекладывают её слоями в посуду с плоским, широким дном, поливая каждый слой топлёным маслом. Подают к столу, свернув рулетом и нарезав на узкие кусочки. Үрүмэ оҥоһуллуута бытаан, уокка үгүстэ сыраллан, буһан-хатан астанар ас буолан сыралаах, үлэлээх, элбэхтик оҥоһуллубат. КЕФ СТАҮө
4. даҕ. суолт. Чараастык долгуннуран, дьирибинээн эбэтэр эбирдэнэн көстөр (хол., долгун). ☉ Тонкий, перистый, с мелкой рябью (напр., о поверхности воды, волнах)
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   Кыра да салгына суох ылааҥы күҥҥэ күөлүм үрүмэ долгуннара үрүҥ көмүс уубун уйгуурдуом диэн сэрэммиттии, оргууй үрүлүйэн күлүмүрдүү оонньуу сытар буолаллара. П. Филиппов
   Өлүөнэ эбэ иэнэ Үрүмэ көмүстүү күлүмнээн Бу күргүөмнээх үлэни, бу сандаарар кэскили Көрөр, Көҕүлүүр курдуктар. С. Васильев
   ◊ Баҕарах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: киэҥ айахтаах намыһах туой баҕарахха үүтү оргутан (үрүмэтэ тахсыбат буолуор диэри), үрүмэтин уһулан үрүт-үрдүгэр ууран оҥоһуллар ас. ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается используемой для приготовления посудой (специальный глиняный горшок с широким верхом — баҕарах), а также тем, что слои молочной пенки промазывают сметаной
   Баҕарах үрүмэ, арааһа, киэҥ айахтаах намыһах туой күөскэ — баҕарахха оҥороллоруттан ааттанара буолуо. КЕФ СТАҮө. Бурдуктаах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: мөлтөх уокка оргуйа турар холбуллубут үүккэ бурдугу таммалатан буккуйуллар, үрдүгэр тахсыбыт күүгэнниҥи үрүмэни уһулан сойутуллар уонна лапса курдук быһан сиэниллэр (оннук үрүмэ тахсыбат буолуор диэри үүтү оргута тураллар). ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается тем, что в молоко добавляют немного муки
   Үс атахтаах туой баҕаччахха үүтү кыынньаран бурдуктаах үрүмэ оҥорбуттара олус минньигэс буолара үһү. КЕФ СТАҮө. Сүнньүөх үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: үрүмэ аҥаар кытыытыгар арыыны ууран баран эрийэн кэбиһэллэр (оччоҕо ортотугар арыылаах үрүмэ буолар). ☉ Вид национальной якутской пищи из молока: үрүмэ, свернутое со сливочным маслом в виде рулета. Үрүмэ былыт — чап-чараас курдары көстөр былыт. ☉ Тонкие, почти прозрачные облака
   Киэ7эрбит күн чараас үрүмэ былыт быы7ынан өлбөөрөн көстөр. Тумарча
   ср. тюрк. өреме, өрөмө ‘пенка на кипяченом молоке; сливки’

1. даҕ.
2. Б ы т а а н а й а н н а а х , с ы ы лба (көлөнү этэргэ). ☉ Неуклюжий, медлительный (о рабочем быке, лошади)
   Нэс саадьаҕай оҕус, бэрт бытааннык сыарҕатын соһон дьүккүтэн, өрүс сыырын дабайбыта. Н. Якутскай
   Саһаан маһы тиэйбит, бараан сонноох киһи нэс аты сиэтэн сосуһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кинилэргэ бэйэтэ да олус нэс ат түбэспит. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Бытаан, улгума, сыыдама суох, сыылба. ☉ Медлительный, неловкий, непо воротливый, тяжёлый на подъём
   Уулаах [киһи аата] нэс муҥутаан, ол аайы түрдэстэн, хап-сабар, барыны ба ры кэпсээн барбата. Эрилик Эристиин
   Үөрбүтүн иһин күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин сүүр бэт — ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   Туттарыттан-хаптарыттан көрдөххө, кини бытаан-нэс курдук. ДФС КК
4. аат суолт. Бытаан, сыыдама суох, сыылба ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто отличается медлительностью, нерасторопностью, тяжёлый на подъём
   [Миитэрэй] ол курдук нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар, көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
   Сорох аты кымньыылаа — бууса нэһигэр түһээччи. Л. Г абышев. Кинилэр өлбөөркөйдөр — нэстэр, сыылбалар, көҕө суохтар, кыра ычалаахтар …… күннээҕи кыһалҕанан сылдьааччылар, муҥур дьоннор — син биир сир үрдүгэр, уопсастыбаҕа баалларын курдук бааллар. ПБН ОПТ